Notes
1. Den Abreißkalender aus enger literatur-
wëssenschaftlecher Perspektiv
Déi gesond Natioun: Natur an Nächsteléift am Batty Weber sengem Abreißkalender
Datt de Batty Weber (1860-1940) sech vill Gedanken iwwer Krankheet mécht, weist sech a senger Kritik vun de schleefenden urbanen Entwécklungen am klenge Lëtzebuerger Land, besonnesch wat d’Baue vun engem stättesche Spidol, enger Infrastruktur bannent där ee Krankheet mat Sécherheet untrëfft, ubelaangt. Virun allem manifestéiert sech am Auteur Frustratioun, wann hie gesäit, datt aner Plazen, wéi Esch, net nëmmen eng nei Gemeng hunn, mee hiren eegene Flughafen, an esouguer e Spidol, an dëst scho säit Joren (AK 16. November 1938). D’Käertchen, déi him am Mäerz 1938 geschéckt gouf an hien invitéiert, sech finanziell un der Konstruktioun vun engem Klouschter um Houwald ze bedeelegen, reegt de Weber immens op. Rosen adresséiert hien sech un den Absender vum Herz Jesu-Klouschter um „Alzettering“ (haut: Boulevard d’Avranches) an argumentéiert, datt et „blutnotwendig“ (AK 4. Mäerz 1938) wier, fir d’geeschtegt, kierperlecht a kulturellt Liewen, endlech mol ee stättescht Spidol ze bauen, aplaz vu méi Kierchen a Kléischter. Aus dësem Raisonnement geet ervir, datt fir de Weber Spideeler vill méi sinn, wéi just eng Plaz, wou deene Kranke gehollef gëtt. Si sti fir eng Verbindung tëscht deem Geeschtegen, deem Kierperlechen an deem Kulturellen. De Wonsch, méi Raum fir déi Krank ze schafen, a Form vu Spideeler, mee och ee schrëftleche Raum, deen dëst imitéiert, zitt sech wéi e roude Fuedem duerch vereenzelt Bliedercher vum Abreißkalender (1913-1940) senge leschte Joren. Dëst weist, datt am Géigesaz zum reliéis-spirituelle Raum, deen d’Kierch schaaft, de Raum, dee fir d’Fragilitéit vum Kierper steet, een ass, dee Verbonnenheet innerhalb vun enger Natioun kreéiert, well hei dat Organescht – eppes Gräifbares – an dat wat der Natur am noosten ass, am Vierdergrond steet. Am Abreißkalender fannen sech vill Referenzen op d’Natur. Hir heelend Kapazitéit ass fir de Weber essenziell fir d’Erschafe vun enger nationaler Identitéit, déi hien als organesch ugesäit. Et gëllt, se ze protegéieren, an dëst mat alle Mëttelen, esou datt duerch si e kulturellt Zesummeliewen – en Zesummegehéieren – méiglech gëtt.
Datt de Weber sech extreem fir d’Entwécklung an de Schutz vum kulturelle Patrimoine agesat huet, ass net onbekannt (vgl. Millim 2016; 2017). Ugeknäppt un der Aleida Assmann hir Definitioun vun engem „Erinnerungsraum“, behaapt d’Millim, datt den Historiker vum Alldag ee „verschriftliche[n] ‚Erinnerungsraum‘“ geschaf huet, deen „zum großen Teil die physische Realität in Form von öffentlichen Orten, zum Abriss bestimmten Häusern und fest in den Alltag integrierten Objekten auf[nimmt], mit dem Ziel, sich dem Vergessen und folglich der Geschichtslosigkeit entgegenzusetzen und Luxemburg ein historisches Bewusstsein zu geben“ (Millim 2017, 116). De Weber erkennt de kulturhistoresche Wäert vun ëffentleche Plazen a vertrëtt en aktive Schutz vum kulturelle Patrimoine, deen iwwert den Denkmalschutz erausgeet, an ouni dee sech weeder en historescht nach en nationaalt Bewosstsinn entwéckele kann. Effektiv ënnerstëtzt de Weber en Denkmalschutz, dee sech net nëmmen op d’Architektur vum Land bezitt, mee hie mécht sech och fir den Naturschutz staark. Sou bedauert hien zum Beispill, datt 1939 d’groussherzoglech Domainverwaltung wëlles huet, siwe Lannebeem an der Avenue de la Faïencerie um Lampertsbierg ëmzeseeën (vgl. AK 24. Mäerz 1939). Fir de Weber handelt et sech bei der Zerstéierung vu Beem kloer ëm Mord, wéi d’Beispill vun den zerstéckelte Käschtebeem op der Plëss am selwechte Joer weist (vgl. AK 16. Februar 1939). Als „Zeugen der Vergangenheit“, wéi de Weber se nennt, solle si beschützt an net ëmbruecht ginn (ibid.). Et ass also offensichtlech, datt de Kalennermann sech mat sengem Denken an de fréie Forme vum Ëmweltaktivismus positionéiert, wéi och d’Kapitel vum Myriam Sunnen an dësem Band weist. Den Ëmweltaktivismus huet sech am Ufank vum zwanzegste Joerhonnert zu Lëtzebuerg lues a lues entwéckelt an ass ënner anerem, wéi d’Sunnen gewisen huet, vum Edmond Joseph Klein (1866 – 1942), engem vun de bekanntste Lëtzebuerger Ëmwelt-Pionéier, gepräägt (vgl. Sunnen 2020, 193).
Et ass an dësem Kontext vun de komplexe Vernetzungen tëscht nationaler Identitéit, Natur a Mënsch, déi de Weber offensichtlech beschäftegen, datt dës Textanalys de „verschriftliche[n] Erinnerungsraum“ vum Abreißkalender erfuerscht, fir erauszefannen, wéi eng aner Raim sech duerch dem Auteur säi Schreiwen nach opmaachen. Virun allem ënnersicht dëst Kapitel, wéi de Weber iwwer Krankheet nodenkt, wéi eng Parallelen hien tëscht Natur a Krankheet zitt, a wéi een Afloss dobäi d’Joreszäite spillen. Des Weideren interpretéieren ech, wat dëse Lien iwwert dem Awunner vu Lëtzebuerg seng Plaz am schrëftleche Raum, mee och am Raum Lëtzebuerg als Land an als Kierper, ausseet. Ech argumentéieren, datt et fir de Weber kee gesond Lëtzebuerg ouni eng oppen an opmierksam Astellung zu der Natur ka ginn.
Duerch d’Natur zu engem nationale Bewosstsinn
Datt de Weber seng Lieser a Lieserinnen opfuerdert, hiert Land mat aneren, méi opmierksamen Aen ze betruechten, sou datt si sech hirer Identitéit als Bierger vu Lëtzebuerg méi bewosst kënne ginn, ass och scho vun der Millim observéiert ginn. An hirem Artikel iwwert d’Wichtegkeet vum Tourismus zu Lëtzebuerg tëscht 1913 a 1940, a besonnesch der Funktioun vum Tourist am nation-building, schreift si:
„If, for Weber, national identity is triggered by the appreciation of the homeland, he implies that the local should adopt a distinctive way of moving through space, of looking at it and of being emotionally moved by it. National identity does not only denote the existence of a shared mental construct, but the performance of that construct through spatial appropriation and mobility.“ (Millim 2016, 42)
De Weber fuerdert seng Landsleit op, sech anescht innerhalb vu Lëtzebuerg ze beweegen ewéi si et am Alldag maachen. Si sollen aus der Routine erausbriechen an hiert Doheem entdecken; si sollen sech deem higinn, wat si gesinn an et erliewen. An anere Wierder, si sollen hiert Land, a besonnesch d’Natur, esou wéi een se am Laf vun de Joreszäiten opfënnt, emotional op sech wierke loossen. D’Beschreiwunge vun der Landschaft, där de Weber op sengen Ausflich an d’Natur begéint, sinn oft emotional gelueden a spigele seng eege Gefillswelt erëm.
Esou ass dem Cornel Meder am Nowuert zur 2010 Editioun vu Brabanter lernt Fischen opgefall, datt eng Rei Kalennerbliedercher mat vill Freed der schéiner Musel gewidmet sinn: Si „strahlen die immer wieder glücklichen Erlebnisse Webers im Tal des Weines und der Heiterkeit aus“ (Meder 2010, 153). Dës „Heiterkeit“ steet awer am Kontrast zum Eescht, deen sech an anere Bliedercher erëmfënnt. Tatsächlech steet de Weber der Kraaft a Gewalt vun der Natur net ignorant géigeniwwer. Hien thematiséiert am Abreißkalender och déi manner schéi Säite vun der Natur, wéi „Packeis, Hochwasser, Überschwemmungen, Mißernten, Fischsterben“ (ibid.), déi fir déi schwiereg Liewensëmstänn vu verschiddene Familljen zoustänneg sinn, a presentéiert sech dobäi als ethnologesche Wëssenschaftler, dee seng eegen Etude vun der Regioun, déi him esou um Häerze läit, duerchféiert. Well de Weber duerch dat geschriwwent Wuert seng eege Gefiller kanaliséiere kann, entsteet e kontrasträicht Schreiwen, dat et him erlaabt, de Biller, déi et am Kapp vun de Lieser produzéiert, Gewiicht ze ginn. Vill méi wéi just Trivialitéiten aus dem Alldag ze dokumentéieren, presentéiert dem Auteur säi Schreiwen eng gewëssen Eeschthaftegkeet. Esou zum Beispill erlaabt d’Beobachte vun der Natur him et, iwwert d’Fragilitéit vun der mënschlecher Existenz, a méi spezifesch dem Doud, nozedenken.
Am Kalennerblietche vum 17. November 1915 konstatéiert de Feuilletonist deemno, datt de Buedem, den „Äerdeschouss“ (AK 17. November 1915 [Meng Iwwersetzung]) wéi hien et nennt, duerch de Schnéi elo onfruchtbar ginn ass. Hei entsteet e Kontrast tëscht der organescher Natur vum „Äerdeschouss“ an dem „unorganischer kalter Staub“ (ibid.), deen e bedeckt. De Weber beschreift dës Fusioun vu Liewen an Doud mat de follgende Wierder:
„Ich finde den Schnee nur schön, wenn seine Masse, seine Weiße alles einhüllt. Wenn der weiße Tod als ganzer Sieger über der Erde steht. Wenn die unruhige Beflecktheit der weiten Flächen der ruhigen, bläulich geschatteten Monotonie einer ununterbrochenen Schneedecke gewichen ist.
Der Tod kann schön sein, weil er ein Ganzes, ein Fertiges ist. Die Krankheit, der halbe oder Dreiviertels-Tod ist häßlich.“ (ibid.)
Et kann een doraus schléissen, datt de Weber vill méi an der Natur gesäit, wéi just dat Organescht. Hie gëtt hir symbolesch Bedeitung a benotzt eng metaphoresch Sprooch, fir d’Vergänglechkeet vum Liewen op Pobeier festzehalen. Wéi engem am Weber sengem Text vermëttelt gëtt, gëtt de Wanter duerch d’Fale vun deenen éischte Flacken abrupt agelaut. Dës Plëtzlechkeet ass fir de Weber charakteristesch fir de Wanter an hien imitéiert se an engem spéidere Feuilleton an deem hien, ouni direkt offensichtlech Relatioun zum Rescht vum Text, schreift: „Und es schneit“ (AK 13. Januar 1935). D’Metaphorik vun de Joreszäite ass dem Feuilletonist hei effektiv nëtzlech. Mam Wanter kënnt den Doud, an dat esou plëtzlech ewéi de Schnéi. Et ass eng Tatsaach, déi de Weber ouni weider Bemierkung duerch dem Text seng Form imitéiert. Hie gesäit den Doud als e „Ganzt“ (AK 17. November 1915) an als eppes Komplettes un. En ass e wichtege Bestanddeel vun de Joreszäiten am Wiessel, mee och vum Mënsch, deen dëst erlieft. Dëst verdäitlecht hien am selwechte Feuilleton:
„Wir sind so tief naturverhaftet, immer noch, daß wir jeden meteorologischen Anachronismus, jede Verrückung im normalen Ablauf der Jahreszeiten als einen Krankheitszustand der Erde empfinden und mit darunter leiden. Wir wüßten auch ohne die Lehre der Erfahrung, daß, wenn wir keinen Winter haben, wir auch keinen Sommer haben werden. Ein solches Jahr ist wie umgestandene Milch.“ (AK 13. Januar 1935)
Wann et kee Wanter gëtt, kann et kee Summer, also kee Liewe ginn. De Weber zelebréiert béid a rifft seng Lieserschaft zum „carpe diem!“ (ibid.) op. Si sollen him et gläich maachen. Duerch déi Freed, déi hien dem „wäissen Doud“ (AK 17. November 1915 [Meng Iwwersetzung]) géigeniwwer opbrénge kann, weist hie senge Lieser a Lieserinnen, wéi si sech mat méi existenzielle Froe kënnen auserneesetzen. Andeems hien hinnen et erlaabt, sech duerch de Schnéi den Doud virzestellen, an him, dem „Gewënner, deen iwwert der Äerd trount“ (ibid. [Meng Iwwersetzung]) e Gesiicht ze ginn, weist hien, wéi „déif“ si „naturverhaftet“ (AK 13. Januar 1935) sinn. Mee ween iwwert den Doud nodenkt, denkt forcement och iwwer Krankheet no. Esou wéi een et uewen am Passage gesäit, ass Krankheet, fir de Weber, en „Dreiviertels-Tod“ (AK 17. November 1915). Dësen hëlt och, wéi den Doud, am Abreißkalender seng berechtegt Plaz an. Vu klengen Anekdoten iwwert de Schnapp, bis hin zu méi impaktvolle Krankheeten ewéi Kriibs, fënnt een am Kalenner dem Weber seng Iwwerleeungen. Och hei spillen déi symbolesch Verknäppungen, déi dem Weber esou natierlech vun Hand ginn, eng kruzial Roll a sengem Gedankegang bis hin zu engem gesellschaftlech wichtege Kommentar, dee vun Zesummenhalt a Nächsteléift gepräägt ass.
Faarwen, Krankheet an Tuberkulos: déi éischt Unzeechen, Impakt a Stigmatiséierung
Wann de Weber iwwer Krankheet nodenkt, mécht hien dat duerch d’Faarwen, déi him op sengem Wee duerch d’Natur begéinen. D’Naturzeenen, déi hie probéiert dem Lieser ze vermëttelen, si vu senger Uechtsamkeet gepräägt. De Summer bitt sech virun allem duerch seng Pruecht u Faarwen als Modell un, fir dem Weber säi schrëftlechen Tablo ze vervollstännegen. Hei fënnt eng „emotional Immersioun“ [Meng Iwwersetzung] statt, duerch déi, wéi d’Millim unhand vun anere Beispiller festgestallt huet, „Erzähler und Leser zeitweilig den gleichen Blickwinkel [teilen]“ (Millim 2017, 122). Obwuel verschidde Friichte scho lues verginn, annoncéiert de Weber, datt een am Juli, am Héichsummer also, wann een esou iwwer d’Felder, Wisen a Gäert wandert, Loscht kritt, iwwer d’Faarwen ze schwätzen, déi ëm een explodéieren (vgl. AK 13. Juli 1940). An dësem Auszuch vum 13. Juli 1940 gesäit een dat besonnesch gutt:
„Wie sonderbar, daß draußen im Reich des Saftes und der Sonne das Grün immer nur Leben und Wachsen bedeutet, während es an uns Menschen immer das Gegenteil verkündet. Wenn es von einem heißt, er sei grün oder gar grün und gelb im Gesicht, so ist er nicht zu beneiden. Denn da deutet die Lebensfarbe der Botanik auf einen Zustand der Schwäche und Übelkeit, und dem Mann wird nicht besser, bis sich sein grüngelbes Gesicht wieder mit der Farbe des Blutes überzieht.
Und wieder stellen wir einen Gegensatz zwischen Mensch und Natur in bezug auf die Farben fest. Wenn das Rot bei uns Leben und Gesundheit verrät, so sind die Fälle nicht selten, wo es im Pflanzenleben als Farbe des Todes oder des Sterbens gilt. Nicht immer, denn manchmal folgt es dem Grün als die Farbe der Reife, wie bei der Erd- und Himbeere und Johannisbeere und Kirsche, um nur diese Sommertöchter zu nennen.
Ähnliches gilt von dem Gelb, das auf unsern Wangen Schwäche und Krankheit verrät und beim Obst zu unserm Genuß das Grün der Unreife langsam ablöst.“ (ibid.)
Obwuel hien hei net weider an den Detail geet, ëm wéi eng Krankheeten et sech handelt, weist de Verglach vun de Faarwen esou wéi se an der Natur virkommen an esou wéi si sech beim Mënsch am Gesiicht manifestéieren, wéi de Feuilletonist Krankheet versteet. Gréng a giel si Faarwen, déi hie mat Iwwelzegkeet a Schwächt verbënnt, rout mat Gesondheet. Datt d’Faarwen eng Roll spillen, wann et ëm Krankheete geet, demonstréiert d’Susan Sontag am Illness as Metaphor (1977). An dësem bekannten Aufsatz warnt si viru Metapheren, déi benotzt gi fir Krankheeten ze visualiséieren, haaptsächlech wéinst der Stigmatiséierung, déi se mat sech bréngen an ënnert där vill Betraffener leiden. Besonnesch interesséiert ass si un de Mythen, déi iwwer d’Tuberkulos am nonzéngte Joerhonnert entstane sinn. Hei ënnersträicht si ënner anerem och d’Faarwen, déi d’Krankheet signaliséieren: „TB is understood as a disease of extreme contrasts: white pallor and red flush, hyperactivity alternating with languidness“ (Sontag 1977, 11). Dobäi kënnt, datt dës kontrasträich Krankheet virun allem extreem problematesch ass, well si oft als eng Krankheet virgestallt gëtt, déi nëmmen déi manner Privilegéiert betrëfft, wéi d’Sontag behaapt: „TB is often imagined as a disease of poverty and deprivation – of thin garments, thin bodies, unheated rooms, poor hygiene, inadequate food“ (ibid., 15). Gläichzäiteg ass et eng Krankheet, déi gär romantiséiert gouf, wat een zemools an der Literatur vum nonzéngte Joerhonnert gesäit, mat Wierker wéi dem Victor Hugo sengem Les Misérables (1862) oder dem Alexandre Dumas sengem La Dame aux camélias (1848), e Wierk, wat de Batty Weber méi wéi eng Kéier a sengem Abreißkalender referenzéiert,1 notamment a sengem Feuilleton vum 9. Oktober 1913, an deem hie sech doriwwer beklot, datt d’Medezinner, „d’Poesie der Krankheit zerstören“ (AK 9. Oktober 1913). Als Beispill gräift de Weber hei op den Dumas zeréck a behaapt datt: „Die Schwindsucht, die zu Alfred de Musset’s Zeiten genügte, einen Menschen interessant zu machen und Dichter zu schwermütig schönen Gesängen zu begeistern, ist durch das Mikroskop in den nüchternen, trüben Alltag gestossen. Man geht vorsichtig um sie herum und denkt an allerhand Chemikalien.“ (ibid.)
Fir de Weber hunn esouwuel d’Doktere wéi d’Psychiateren aus de literareschen Helden „denen die Geschichte der Menschheit ihre Höhepunkte verdankt“, „Hysteriker, Neuropathen, Urninge und sonstige wissenschaftliche Versuchskaninchen“ gemaach (ibid.). Effektiv schéngt et, wéi wa Geschichte vun Tuberkulos, an de Käpp vun de Leit, éischter nobel Biller vum Doud, deen d’Krankheet dacks mat sech bruecht huet, verursaacht huet. Hei sinn d’Associatiounen, déi gemaach ginn tëscht Faarwen a verschiddene Krankheetsbiller, ausschlaggebend, well si dëse Prozess vun der Idealiséierung vun enger Krankheet staark ënnerstëtzen. Esou ass et eebe grad wéinst de roude Baken, déi d’Tuberkulos am kranke Kierper ervirrifft, datt e Patient als méi gesond, wéi en tatsächlech ass, also als méi schéin, respektiv méi attraktiv, gesi gëtt. Dës zäitgenëssesch Fantasie gëtt awer, wéi den Auszuch uewe weist, lues a lues vun de Progrèsen an der Medezin zerstéiert. Dem Weber säin Abreißkalender positionéiert sech also net just par rapport zu de wichtege medezineschen Erkenntnisser, déi seng Zäit markéiert hunn, mee och zu der Poetiséierung a Metaphoriséierung vu Krankheeten. Gekonnt spillt de Weber mat de Biller an der Fantasie vun dëser ongeheierer Longekrankheet a schaaft duerch seng Wierder eng eege Poesie, déi et him erméiglecht, e Kommentar ofzeginn iwwert d’Wichtegkeet vum Zesummenhalt an der Lëtzebuerger Bevëlkerung.
Krankheet als Feind: Tuberkulos
A sengem Abreißkalender beschäftegt de Weber sech ab zirka 1920 mat der Tuberkulos an deenen, déi hir zum Opfer falen. Hie wonnert sech iwwert déi „galoppierende Lungenschwindsucht“ (AK 2. Februar 1940), där hiren Numm hien net ganz novollzéie kann. Hie freet sech: „Wie haben sie den Galopp zu einer Krankheit in Beziehung bringen können, die den Menschen zur ewigen Ruhe verdammt?“ (ibid.), mee d’Biller, déi doduerch entstinn, reegen hien offensichtlech zum Nodenken un. A Gesundheit als Metapher weisen d’Amelie Bendheim an d’Jennifer Pavlik dorop hin, wéi aflossräich sproochlech Biller sinn, wann et drëms geet matzedeelen, wéi et engem kierperlech oder psychesch geet (Bendheim und Pavlik 2021, 11). Metaphere wierke sech op dem Mënsch säin Denken an Handelen aus an hunn, esou d’Chercheusen, „Anteil daran, wie wir die Welt und uns selbst wahrnehmen und mit welchen Emotionen wir unsere Wahrnehmungen verbinden“ (ibid.). Doduerch datt hien iwwer d’Biller vu Krankheeten nodenkt an duerch si schwätzt, zortéiert, strukturéiert a kommunikéiert de Weber seng Perspektiv op d’Tuberkulos.
De Bazill, deen 1881 vum Robert Koch (1843-1910), engem däitsche Medezinner, entdeckt gouf, ass fir de Weber e „winzige[r] Massenmörder“, deen eliminéiert muss ginn (AK 2. Februar 1940). De Schued an d’Leed, deen d’Tuberkulos uriichten, sinn enorm. Besonnesch getraff fillt de Feuilletonist sech vum Schicksal vun de Kanner, déi mat der Krankheet réngen. A sengem Feuilleton vum 14. Mee 1932 juxtaposéiert hien zwou haislech Zeenen, déi sech eemol am Minett, zu Esch-Uelzecht, an eemol zu Foulscht, praktesch un der Grenz zum Éislek, ofspillen:
„Esch-Alzette. Arbeiterviertel. Eine junge Frau liegt auf der Bahre. Gestern an Schwindsucht gestorben. Der Mann hockt in stumpfsinniger Verzweiflung in der Stube. Ein Kleines auf dem Schoß, das andre sitzt ihm zu Füßen auf der kahlen Diele und weint verloren vor sich hin, aus Hunger, aus Angst, aus Langeweile? Der Mann fragt sich seit Wochen: Was wird aus den Kindern? Wer wird sich um sie kümmern? Werden sie mit der Luft in meiner dumpfen Stube die Krankheitskeime einatmen, an denen ihre Mutter zugrund ging?
Antwort.
Auf luftiger Höhe, wo das Ösling grade beginnt, wo die Pfade in das Grün der Hänge tauchen, die jäh nach dem Pratzertal hinunter abfallen, wo die blauen Hügel in weitem Kreis den Horizont umfassen und als Wahrzeichen der Gegend die Arloner Kirche mit ihrem spitzen Turm in den Himmel sticht, da blinken die Dächer des Höhendorfes Folscheid in der Sonne. Und in der Sonne spielen lachende Kinder, kriechen einem Ball nach, liebkosen eine Puppe, strampeln in der Wiege mit prallen Beinchen, saugen gierig an einer Flasche. Und im Haus drinnen plättet eine junge Bäurin die hellen Wäschestücke und sieht nach den Kleinen, die sich ihr jauchzend an die Brust werfen, wenn sie die Arme ausbreitet. Und die Speichertreppe hinauf hängt Schinken an Schinken und Speckseite an Speckseite.“ (AK 14. Mee 1932)
Hei gesäit ee ganz gutt, datt och de Weber vun de geleefege Mythen, déi d’Longekrankheet och zu Lëtzebuerg produzéiert huet, an déi scheinbar iwwert d’nonzéngt Joerhonnert eraus oprechterhale goufen, Gebrauch mécht. Wéi virdrun ugedeit, gëtt sech d’Tuberkulos dacks als Krankheet virgestallt, déi besonnesch déi sozial Schwaach betrëfft. Dorun datt d’sozio-ekonomesch Ënnerscheeder am Land reell sinn, zweifelt de Lieser sécher net, mee dorëms geet et hei net. Ofgesinn dovun, datt déi haislech Biller, déi de Weber senge Lieser presentéiert, potenziell stigmatiséieren (hie schwätzt vun negligéierte Kanner, Kanner ouni Mammen, onbestuetene Mammen, zerstriddenen Elteren), ass säin Uleies e ganz anert, a warscheinlech e vill méi luewenswäert: All Kand soll d’Recht hunn, gesond opzewuessen. Zu Réiden ass d’Rout Kräiz aktiv a këmmert sech drëms, déi krank a bedürfteg Kanner a Fleegefamilljen ze placéieren. Fir de Weber ass déi Empathie, Léift a Gebuergenheet, déi deene Kanner gewise gëtt, méi ewéi e „bürokratisch aufgezogen[er] Humanitätsgestus“ (ibid.). Hien encouragéiert d’Lieser, sech z’iwwerleeën, och esou e Kand bei sech opzehuelen an Nächsteléift ze weisen. Säin Aworf, „Antwort“ ass also effektiv eng Äntwert op e Problem. Hien huet nämlech eng Visioun fir Lëtzebuerg: „Über zwanzig, dreißig Jahre werden in unserm Ländchen starke, gesunde Menschen herumgehen“ (ibid.). Hei gesäit een, wéi de Weber de Kranken e schrëftleche Raum schaaft, deen et him erlaabt, säi wichtegen Opruff fir méi Verbonnenheet am Land ze maachen. Keng Kléischter, déi vun Nächsteléift priedegen, mee konkreet Handele fuerdert de Weber. Méi Raum fir déi Krank, net just am Text, mee och doheem; dat ass dem Weber säi Message. Nëmme wann d’Lëtzebuerger Vollek zesummenhält an Nächsteléift weist, kann de Kampf géint d’Krankheet gewonne ginn. Der Natur hir heelend Wierkung ass dobäi net z’ënnerschätzen. „Auf luftiger Höhe“ (ibid.) kënnen d’Fleegekanner déi frësch Éisleker Loft genéissen, déi esou wichteg am Kampf géint d’Krankheet ass.
Krankheet a Krich
Datt de Weber d’Bekämpfung vun der Tuberkulos tatsächlech als Kampf ugesäit, weist sech besonnesch duerch säi Vokabular. De 7. Mee 1933 konstatéiert de Weber, datt de Kampf géint Tuberkulos a Syphilis zwar mat Succès geleet gouf, et dofir awer nach e vill méi schlëmme Feind gëtt, nämlech de Kriibs (AK 7. Mee 1933). Dofir schreift hien och dëst: „Um einen Feind wirksam zu bekämpfen, muß man ihn kennen. Darum unterhält jede Macht ein Heer von Spionen gegen die andere“ (ibid.). Déi militäresch Terminologie, déi de Weber benotzt, weist ganz kloer, datt de Feuilletonist d’Erkrankung vum mënschleche Kierper als eng Krichserklärung ugesäit. Et geet also drëm, déi adequat Verteidegungsmëttel ze fannen, fir dësem Feind esou schnell wéi méiglech „immer energischer zu Leibe zu rücken“, wéi bekannte Kriibsfuerscher zu senger Zäit et roden (ibid.).
Nach haut ass d’Terminologie, déi am Zesummenhang mam Kriibs benotzt gëtt, eng, déi u Biller vum Krich erënnert. D’Sontag hält fest, datt besonnesch déi invasiv Charakteristike vu Kriibszellen, déi de Kierper e souzesoen „koloniséieren“, dozou bäidroen, datt Beschreiwunge vum Kriibs sech duerch eng militäresch Sprooch auszeechnen (vgl. Sontag 1977, 64). Interessanterweis zitt de Weber am Abreißkalender och konkreet Parallelen tëscht Krankheet a Krich. An engem Dram, vun deem de Weber senge Lieser de 14. September 1939 verzielt, erschéngt him d’Pescht, déi sech un d’Mesuren erënnert, déi getraff goufe fir hir Verbreedung opzehalen, an déi sech der Sécherheet, an där Europa sech geduecht huet, spëttesch géigeniwwer weist (vgl. AK 14. September 1939). Si warnt virun hirem Successeur, kenger Krankheet, mee dem Krich, deen ëmmer nees ausbrécht (1866, 1870, 1914, 1939 an am Balkan: 1912, 1913), an dëst elo fir d’véiert. Dohier freet si: „Sieht einer, dem Kopf und Körper von Kugeln und Bombensplittern zerrissen sind, nicht mindestens so grauenhaft aus, wie wenn er durch Pestbeulen verunstaltet wäre?“ (ibid.) Hei gesäit ee gutt, wéi de Weber en imaginäre Raum schaaft, an deem ee sech de Kierper, wéi e gläichzäiteg vum Krich a vun der Krankheet verschampeléiert ass, virstelle kann.
Och schonn 1916, wärend dem Éischte Weltkrich, réckelt de Kierper fir de Weber ëmmer méi an de Vierdergrond. De Krich ass chronesch ginn (vgl. AK 10. Juni 1916), behaapt hien, als Beobachter vun den Evenementer, déi och Lëtzebuerg erziddere loossen. Hie stellt fest, datt „wie der Mann, der am chronischen Schnupfen leidet, immer ein Schnupfenpulver bei sich trägt und nie ohne drei bis vier Taschentücher ausgeht, so haben wir uns allmählich auf den Krieg eingerichtet.“ (ibid.) Fir seng eege Visioun vun engem staarken Zesummenhalt innerhalb vun der Lëtzebuergescher Populatioun ze konsolidéieren, benotzt hien an dësem Feuilleton de Personalpronomen „wir“, fir vun der Natioun ze schwätzen. Dës kollektiv Identitéit, déi esou ënnerstrach gëtt, deit op d’Vernetzungen tëscht Europa a Lëtzebuerg hin, a bedeit, datt dat chronescht Leiden, wat Europa erfaasst huet, net just déi grouss Länner ronderëm betrëfft, mee och dat klengt, offiziell neutraalt, Lëtzebuerg. D’national Identitéit, fir de Weber, ass also eng organesch. Wéi de mënschleche Kierper ass d’Lëtzebuerger Land invasive Krankheeten ausgesat, géint déi et sech wiere muss. Fir deem standzehalen, muss Lëtzebuerg, a soumat de Lëtzebuerger, sech senger organescher Identitéit bewosst ginn. Duerch säi Feuilleton ënnerstëtzt de Weber dës Prozedur, andeems hie weist, wéi staark all Eenzele mat sengem natierlechen Ëmfeld verbonne ka sinn. Dat pittoreskt Lëtzebuerg huet vill ze bidden. Säfteg Wisen, déif Bëscher a faarweg Gäert lueden dozou an, am Aklang mat der Natur ze liewen. A sengem Abreißkalender hieft de Weber dëst ëmmer nees ervir a weist heimadder e Lien zu der Grund- und Boden-Ideologie vum 19. Joerhonnert.
Heelung duerch d’Natur
Am Abreißkalender weist sech ëmmer nees, datt de Weber der Natur eng heelend Wierkung zouschreift. A sengem Feuilleton vum 13. Juli 1920 denkt hien iwwert d’Roll vum Téi an der Konvaleszenz no. Fir de Weber gëtt et keen Zweifel, datt eng direkt Relatioun tëscht Téi a Krankheet, oder Téi a Gesondheet, besteet:
„Aber wir haben seit Urzeiten gelernt, aus den Blättern und Blüten, die unsere Heimaterde trägt, die Teearten zu sieden, die die bösen Geister der Krankheiten mit ihrem Duft verscheuchen sollen. Der Lindenblütentee und der Hollunder-, Kamillen-, Pfefferminztee, um nur einige der gebräuchlichsten zu nennen, bilden einen integrierenden Bestandteil jeder Hausfrauenapotheke. Der Mann hält nicht viel vom Tee, solange er im ‚feindlichen Leben‘ aufrecht steht und Hiebe austeilt und empfängt. Aber im Leben des stärksten Mannes gibt es Augenblicke, wo er mit Rührung aus der Hand einer Pflegerin die Tasse Kamillenblütentee entgegennimmt, die besänftigt, wie ein Streicheln und wie die Berührung von seidenen Haarsträhnen, wie weiße Mullvorhänge in Nonnenzellen, wie Verzeihung und Frieden und Liebe.“ (AK 13. Juli 1920)
Gelueft gëtt hei, wat d’ Heemecht an d’Doheem ze bidden hunn. Blieder a Bléie vum Lannebam, Hielenner, Kamillen a Peffermënz hunn eng heelend Wierkung. Immens faszinéiert weist de Schrëftsteller sech vun der ätherescher Wierkung vum Téi (ibid.). De Weber beméit sech, duerch seng poetesch Wierder dee praktesch himmleschen Doft vum Téi, deen esou flüchteg wéi den Austausch vun Zäertlechkeeten ass, anzefänken. Doduerch weist sech engersäits dem Kënschtler seng eegen Zäertlechkeet der Natur géigeniwwer, anerersäits och eng bestänneg Verbonnenheet tëscht Mënsch an Natur. Déi hieft hien ervir, andeems en op d’Gesellegkeet opmierksam mécht, déi eng Taass Téi mat sech brénge kann: „Er gibt dem Verkehr in einem Salon, in einer Gelehrtenstube, in einem Atelier, in einem Tanzsaal das Gepräge“ (ibid.). D’Reeche vun enger Taass Téi, déi d’Heelkraaft vun der Natur an sech dréit, steet hei och symbolesch fir d’Matgefill tëscht de Mënschen an hiren Zesummenhalt, deen de Kalennermann, wéi virdru scho beschwat, esou gären tëscht de Lëtzebuerger géing gesinn. Duerch säi poetescht Schreiwe mécht de Weber en textuelle Raum op fir déi Krank. Seng Verbildlechunge vun Doud, Krankheet, Krankefleeg an Nächsteléift duerch d’Reeche vun enger Taass Téi am Doheem oder um Krankebett schafen en imaginäre Raum vu Gesellegkeet a Verbonnenheet, deen de Weber a sengem schrëftlechen Erënnerungsraum wëll ofgezeechent gesinn a fir d’Zukunft vum Land wëll festhalen.
Conclusioun
Déi déif Verbonnenheet, déi de Weber mam Lëtzebuerger Land verspiert, ass eng, déi sech och duerch seng Faszinatioun fir säin natierlecht Ëmfeld ausdréckt. De Weber setzt sech aktiv fir den Naturschutz an a säi Schreiwen ass markéiert vu staarke Gefiller. Heiansdo empfënnt hie Freed, heiansdo Roserei, mee oft ass et einfach just Enthusiasmus fir dat wat dat klengt, gréngt Land ze bidden huet. Et ass genee deen Enthusiasmus, deen den Auteur wëllt mat senge Lieser deelen. Dem Weber säi Schreiwen ass geleet vum Wonsch, Verbonnenheet tëscht dem Lieser a sengem Land, mee och tëscht de Landsleit selwer, hierzestellen. Dëst geléngt him besonnesch duerch déi iwwerdroe Sprooch, déi hie benotzt, an déi et him erlaabt, konkreet Biller am Kapp vun de Leit ze generéieren. D’Metaphorik vun de Joreszäiten, mee och méi gängeg Verbildlechunge vu Krankheet, notzt de Weber gekonnt, fir d’Gebriechlechkeet vum mënschleche Kierper an der mënschlecher Existenz ze thematiséieren a seng Ängscht, wat d’Zukunft vum Land ubelaangt, ze deelen. Fir de Kalennermann kann déi just garantéiert ginn duerch Nächsteléift. Noenee kucken, dat ass et wat de Weber virschléit, fir d’Krankheet ze verdreiwen. Dowéinst ass national Identitéit och eng organesch fir de Weber, well nëmmen duerch Verbonnenheet an der Krankheet kann de Mënsch iwwerliewen an d’Zukunft vum Land geséchert ginn. Esou kreéiert hien, ofgeleet vum Wonsch, méi physesche Raum fir déi Krank ze schafen, en textuelle Raum, an deem hie sech déi Krank a Bedierfteg virstellen an eng Visioun vun engem gesonde Lëtzebuerg presentéieren kann.
Literaturverzeechnes
- Bendheim, Amelie, und Jennifer Pavlik (Ersg.). „Gesundheit als Metapher. Über die ästhetischen Dimensionen eines nicht nur medizinischen Begriffs“. Gesundheit als Metapher. Winter, 2021, S. 7-15.
- Gilles, Peter, und Anne-Marie Millim (Ersg.). Abreißkalender. Das Feuilleton von Batty Weber in der Luxemburger Zeitung, 1913 bis 1940 [digitale Datenbank]. 2017. https://battyweber.uni.lu. Zougrëff den 1. Mai 2025.
- Meder, Cornel. „Batty Weber und die Mosel“ [Nowuert]. Batty Weber. Brabanter lernt fischen. Centre Culturel de Differdange, 2010, S. 147-157.
- Millim, Anne-Marie. „Signifying the Small Nation: The Role of Tourists in Luxembourgish National Identity, 1913-1940“. Journal of Tourism History 8 (1), 2016, S. 19-46.
- Millim, Anne-Marie. „Batty Weber – Der Abreißkalendermann als Historiker des Alltags“. Batty Weber: Werk und Wirkung, erausgi vum Anne-Marie Millim. Centre national de littérature, 2017, S. 94-145.
- Sontag, Susan. Illness as Metaphor. Farrar, Straus and Giroux, 1977.
- Sunnen, Myriam. „Protéger, conserver: les intellectuels luxembourgeois de la première moitié du XXe siècle face à la nature.“ Kulturökologie und ökologische Kulturen in der Großregion, erausgi vum Sébastian Thiltges a Christiane Solte-Gresser. Peter Lang, 2020, S. 193-210.
D’Heemecht liesen: Buchbespriechungen am Batty Weber sengem Abreißkalender
Den Abreißkalender spigelt dem Batty Weber säin Erliewe vun der Welt an hire materiellen, sensuellen, intellektuellen an natierlechen Dimensiounen. Seng heefeg Spadséiergäng fannen eng Plaz am Feuilleton, genee wéi seng Theater- a Concertsvisitten oder seng Beobachtunge vum Himmelsbild. Ganz oft erwäänt de Weber och Bicher vun alle Genren, déi hie grad liest oder rezent gelies huet. Hien deelt awer och Lieserënnerungen, déi wäit an der Vergaangenheet leien. D’Pallett vun de Bicher, déi am Abreißkalender Erwänung a Bespriechung fannen, ass wäitreechend: De Weber bréngt Bicher aus dem In- an Ausland a seng Feuilletonen, sou wéi Neioploen, Broschüren, Romaner, Geschichtsbicher a Sachbicher aus villen Disziplinnen. Wann eent vun den Haaptziler vum Abreißkalender et ass, de Lieser mat sengem lokalen an nationalen Ëmfeld méi vertraut ze maachen an em Vertrauen ze ginn an den eegene Verstand, kritesche Geescht a Goût, dann ass et dem Weber och wichteg, dem Lieser seng Verankerung an der Heemecht ze stäerken. Dëst informéiert Heemechtsgefill wëllt de Weber net just duerch Landschafts- a Stadbeschreiwunge schafen, mee och duerch d’Diskussioun vu Konscht, Wëssenschaft a Literatur. Sou weist d’Ënnersichung vun de Buchbespriechungen am Abreißkalender e Bestriewen, eng kulturell Verankerung net just op Lëtzebuerg ze beschränken, mee eng kosmopolitesch Approche ze verbreeden. Aus dem Weber senger Perspektiv ass Lëtzebuerg inhärent interkulturell, wéi hien a sengem Feuilleton vum 9. Juli 1915 schreift: „Sind wir nicht der Boden, auf dem die ‚Blüten europäischen Geistes‘ so frei sich entfalten können, wie nirgends sonst in Europa?“ (AK1 9. Juli 1915) Wann de Weber Lëtzebuerg als Heemecht konzipéiert, heescht dat ëmmer, datt dës Grenze porös sinn an interkulturell Vernetzung fir hie souwuel eng Norm ass, wéi en Zoustand, deen andauernd ugestrieft muss ginn. Wéi dëst Kapitel weist, ass dem Weber un enger „Beheemechtung“ duerch d’Literatur, fir en Term vum Ina-Maria Greverus ze benotzen, geleeën, wéi hien se an anere Literature beobacht, déi sech duerch en enkt Zesummespill vun Auteur, Sprooch, Text, Kontext a Lieser ausdréckt (vgl. Greverus 1972). A senge Bespriechunge vu Lëtzebuerg-zentréierter Historiografie a Fiktioun reegt hie seng Lieser net nëmmen zum Liese vun de virgestallte Bicher un, mee och dozou, dës Bicher ze kafen. De Besëtz vum Buch als materiellen Objet ass, a sengen Aen, eng wichteg Konkretiséierung vu kulturellem Bewosstsinn a kultureller Mündegkeet.
D’Bespriechung vu Wierker aus der Lëtzebuerger Historiografie a Literatur ass e prominent Instrument fir de Weber, wann hie fir d’Appreciatioun vum nationale Patrimoine plädéiert. Bei der Stéchwuertrecherche zum Begrëff ‚Buch‘ an der Abreißkalender-Datebank fanne sech 1344 Feuilletonen. 256 dovunner si Feuilletonen, déi Bicher entweder kuerz erwänen oder se méi ausgibeg beschwätzen. Wéi den Tableau 1 weist, ass d’Lëtzebuerger kulturell Produktioun am Weber sengem Feuilleton staark vertrueden. Et gëtt och kloer, datt de Roman an d’Geschichtsschreiwung déi heefegst beschwate Gattungen am Abreißkalender sinn.
| Publikatiounsplaz | Unzuel (ca.) | Verdeelung |
| Lëtzebuerg/Lëtz. Auteur | 95 | 40.3% |
| Däitschland | 82 | 34.7% |
| Frankräich | 35 | 14.8% |
| Onbekannt/Aner (USA, Belsch, Éisträich,…) | 26 | 10.2% |
| Gattung | Unzuel | Verdeelung |
| Fiktioun | 105 | 44.5% |
| Geschicht | 47 | 19.9% |
| Sachbuch | 33 | 14% |
| Artikel (Zeitung, etc.) | 12 | 5.1% |
| Reesbericht | 11 | 4.7% |
Wat dëse graff konzipéierten Tableau och weist, ass, datt dem Weber säi Lieshorizont sech erstreckt vu lokale Publikatiounen a Studien iwwert de lokale Kontext op Publikatiounen ënnert anerem aus anglofonne Kontexter, groussen a klenge Literaturen, an enger Villzuel vu wëssenschaftlechen Disziplinnen. D’Provenance vun de Bicher, déi am Abreißkalender virkommen, ass iwweraus variéiert, sou datt zum Beispill am November 1921 dem Fransous Jean Sarment säi Stéck Der Schattenfischer (Le pêcheur d’ombres, 1921; vgl. AK 6. November 1921), dem Englänner Jerome K. Jerome säi Roman Three Men on the Bummel (1900; vgl. AK 10. November 1921) an dem bretoneschen Auteur Louis Hémon säi Roman Marie Chapdelaine (1916; vgl. AK 30. November 1921), deen a Kanada erauskoum, ausgibeg beschwat ginn.
Allgemeng kann ee feststellen, datt de Weber d’Buchbespriechung als Fundament asetzt, fir déi Lies- a Liesergemeinschaft, déi säi Feuilleton soll schafen, ze etabléieren. Seng Bespriechunge variéiere staark am Toun, an der Form an an der argumentativer Richtung, a sinn oft en Ausgangspunkt, fir eng generell oder spezifesch Thematik oder Problematik ze beschwätzen. De Weber geet awer och reegelméisseg vun enger sozio-politescher Situatioun aus, fir d’Relevanz vun enger Publikatioun ze etabléieren, ier en hiren Titel nennt. Fundamental ass beim Feuilleton, datt säin Titel (Abreißkalender) net, wéi bei deene meeschte Rezensiounen, schonn erkenne léisst, datt e Buch wäert beschwat ginn a wéi eent et ass.
Wann den Abreißkalender laut dem Cornel Meder als dem Weber säin Opus Magnum unzegesinn ass, ass en och ouni Zweifel eng Institutioun vum Liesen. Säit sengem Ufank de 25. September 1913, presentéiert sech den Abreißkalender als eng Liesergemeinschaft tëschent dem Feuilletonist a sengem Publikum. Net nëmmen ass de Batty Weber a senger Feuilletonistepersona de Vor-seher, dee seng Lieser zu enger méi engagéierter Beobachtung vun hirem natierlechen, architektoneschen a kulturellen Ëmfeld animéiert. Hie funktionéiert och als e Vor-leser, dee sengem Public säin eegene Lieskonsum nobréngt. An senger Eegenduerstellung als Feuilletonist vermëttelt de Weber seng kulturell Féierungsroll net als demonstrativ Leadership, mee als en Deele vun Erliefnisser tëschent gläichwäertege Participanten an enger gemeinsamer Realitéit. De Feuilleton vum 25. Mäerz 1914 gëtt oft zitéiert, well en als dem Weber säi Manifesto als Feuilletonist ka gesi ginn:
„Ich gehöre zu den Leuten, die keinen Genuß für sich monopolisieren wollen und nicht ruhen, bis sie ihn andern auch vermittelt haben.
Das beruht vielleicht darauf, daß eine Verlängerung, eine Vertiefung sozusagen des Genusses darin liegt, daß man seine Eindrücke und Erinnerungen darüber austauscht. Um dies zu können, muß man sich eben gleichgestimmte Seelen schaffen.
Das alles gilt in erster Reihe von den Büchern. Ich habe hier schon wiederholt von Büchern gesprochen, die mich freuten oder bloß interessierten. Heute möchte ich einiges aus einem Band hersetzen, den ich mir kürzlich anschaffte und in dem ich dieser Tage mit steigender Teilnahme las.
Er heißt: ‚Allerlei Leute und allerlei Gedanken‘ von Heinrich Hansjakob.“ (AK 25. Mäerz 1914)
De Weber stellt sech hei net als objektiven, quasi-anonymmen, Kommentator duer, mee als Animateur, deen seng eegen Affektéierbarkeet, Genëss an och Lieserliefnisser als didaktesch Strategien asetzt. An dësem Extrait gëtt d’Zentralitéit vum Weber sengem perséinleche Lieserliefnis ersiichtlech. D’Gemäässegtheet vun den Terme „Freed“ a „bloussen Interessi“ als Selektiounskrittäre fir déi beschwaten oder erwäänte Bicher accentuéiert eng gewollten Differenzéierung vun der Tâche vum Feuilletonist an där vum Rezensent. Dem Feuilletonist ass et erlaabt, seng perséinlech Reaktiounen ze deelen an de Choix vun de Bicher arbiträr ze treffen, wougéint de Rezensent gattungshistoresch oft d’Flicht huet, déi Bicher ze evaluéieren, déi der Redaktioun zougeschéckt ginn, an sech op eng Rei vu méi oder manner festgeluechte Qualitéitskrittäre baséiere muss. Et ass wichteg, dës Entscheedungsfräiheet am Feuilleton ervirzehiewen, well se weist, datt déi Bicher, déi de Weber sengem Publikum virstelle wëllt, him gëeegent schéngen, fir spezifesch kulturpolitesch an intellektuell Reflektiounen ze lancéieren.
An der gattungsgeschichtlecher Traditioun stinn sech d’Rezensioun an de Feuilleton no, well se allebéid Publikatiounsphänomener vum 18. Joerhonnert sinn, a well sech hir reflektiv Dimensiounen oft iwwerschneiden. Den didaktesche But vun dësen zwee Formater ass änlech: De Lieser soll wichteg kulturell Produktioun vun onwichteger ënnerscheede léieren, soll informéiert ginn iwwer beräicherend Innovatioun, a gewarnt gi virun Enttäuschung, Zäitverschwendung oder Propaganda. Wéi den Ernst Meunier an den Hans Jessen schonn 1931 festhalen, funktionéiert de Feuilleton als eng Zort „Fortbildungsschule der Erwachsenen“, fir déi d’Liese vu Bicher eng „Unwirklichkeit und Unwahrscheinlichkeit“ war (Meunier und Jessen 1931, 12). De Feuilletonsgenre ass gezeechent vu rhetoreschen an thematesche Spréng, déi d’Stëmmungen an d’Interesse vum Feuilletonist reflektéieren. Folglech füügt sech d’Buchbespriechung oder -erwänung am Abreißkalender an an déi semi-literaresch Konstruktioun vu Wierklechkeet, déi fir de Feuilleton typesch ass.
Bei der Gattung vun der Rezensioun ass dem Verfaasser seng Emotivitéit historesch net ëmmer gewënscht a gëtt oft explizit decouragéiert. D’Astrid Urban ënnersicht an hirer Etude Kunst der Kritik vun 2004 d’Rezensioun vun der Spéitopklärung bis zur Romantik am däitschsproochege Raum. Reflektiounen zum Spektrum vun der Positionéierung vum Rezensent duerch Toun, Haltung an Urteel fänken u mat der Gelehrtenrepublik an der Opklärung, wou de Rezensent déi néideg Kritik ausüübt, fir d’Gesondheet vun der Gesellschaft oprechtzeerhalen (vgl. Urban 2004). D’gattungsspezifesch Trajectoire vun der Opklärung bis d’Romantik, déi d’Urban zeechent, beweegt sech vun enger staarker Dominanz vum Immanuel Kant (1724-1804) senger Insistenz op der Rezensioun als Instanz vu Vernonft hin zu enger Subjektivéierung vun der Kritik, virun allem artikuléiert duerch en individuelle Stil. Fir de fréien Theoretiker vun der Gattung, Johann Christoph Greiling (1765-1840) muss de Rezensent zum Beispill 6 Qualitéiten opweisen, fir seng Flicht vis-à-vis vun der Wëssenschaft ze erfëllen. Dës si Publizitéit, Objektivitéit, fachlech Kompetenz, Fräiheet, Onviragehollheet an hermeneutesch Fäegkeeten. An dëser Perspektiv soll eng Rezensioun kléngen, sou d’Urban: „als wenn sie der Vernunft in abstracto selbst entsprungen wäre“ (ibid., 19) a muss vun engem strikte Rationalismus gezeechent sinn. Den Toun vum Kritiker muss, dem Greiling no, „edel und würdig“ sinn an dofir ouni „individuelle Stilfärbungen“ (ibid., 23). An der ALZ (Allgemeine Literatur-Zeitung), déi 1785 erauskoum, ass den Toun net virgeschriwwen: „Die Aufgabe des Kritikers liegt in der ALZ gerade darin, einen ‚Ton‘ zu finden, der der Redesituation und dem Gegenstand der Kritik angemessen ist. [Er] kann ihn nicht einfach abrufen, er muss ihn treffen“ (ibid., 47). Mam Gotthold Ephraim Lessing (1729-1781) gëtt dës Individualitéit vun der kritescher Expressioun zu engem strategesche Prinzip. D’Autoritéit vum Kritiker, sou d’Urban, staamt beim Lessing „allein von der unabhängigen Position des selbstständig Beurteilenden“ dee stellvertriedend fir d’Allgemengheet schwätzt (ibid., 66). Beim Friedrich Schlegel (1772-1829) versteet sech den „Ich [des Rezensenten; Um. v. d. Verf.] nicht als repräsentativ, sondern als exzeptionell. Auf die betonte Subjektivität, die demonstrative Abkehr von all dem was als kollektive Absicht vorgestellt wird, gründet sich ihr Urteilsspruch“ (ibid.). Beim Johann Gottlieb Fichte (1762-1814) trëtt d’Fuerderung no engem „objektiven, allgemeingültigen Urteil“ ganz an den Hannergrond (ibid., 80). Natierlech ass dës Beliichtung vun de Gattungserscheinungen vun der Rezensioun onkomplett an natierlech musse fir eng fundéiert Kontextualiséierung vun de literaturkritesche Praktiken zu Lëtzebuerg d’Tendenze vum 19. an 20. Joerhonnert a Betruecht gezu ginn, sou wéi och Erscheinungen a Frankräich an an der Belsch. Trotzdeem erméiglecht der Urban hir Ëmräissung vun den Evaluatiounskrittären an der däitscher Literaturkritik vum 18. Joerhonnert eis et, d’Buchbespriechung am Feuilleton als e Stadium vun avancéierter Subjektivéierung anzeschätzen, wat den Toun, d’Struktur an d’Thematik vun der Bespriechung ugeet.
Sentimentalitéit als Faktor vun der Subjektivéierung
Wann och dem Batty Weber seng Feuilletonen vun enger sympathescher, zougänglecher a scheinbar frëndschaftlecher Persona gezeechent sinn, enthale si keng autobiografesch Konfessioun a keng Revelatioune vum Auteur sengem Privatliewen. D’Subjektiviéit vum Erzielmodus ass, wéi gewosst ass, e Mëttel, fir de Lieser ze erreechen an ze beweegen, éischter ewéi intim Matdeelungen ze iwwermëttelen. Se äussert sech oft duerch Beschreiwungen a Reflektiounen, déi souwuel dem Feuilletonist seng eege Gefillsregungen duerchschénge loossen, wéi och beim Lieser Gefiller sollen ausléisen. Dem Lieser seng emotional Reaktiounen, haut, an an alle Stadie vun der Publikatiouns- a Reeditiounsgeschicht vum Abreißkalender, stamen zum Deel vun enger gewësser Dankbarkeet iwwert d’Averständnis bei Froen, déi relevant bleiwen. Dem Weber seng onermiddlech Fuerderungen nom Schutz vun de Beem, der fotografescher Dokumentatioun vun ofgerappten Haiser an Iess- an Drénkgeleeënheeten op Tourismus-Hotspots wierken och haut nach aktuell. Seng Ausdauer an der Schafung vun engem Geschichtsbewosstsinn zu Lëtzebuerg a seng Opfuerderung zur Beschäftegung mam kulturellen, natierlechen an architektonesche Patrimoine ass iwwert d’Generatiounen hi relevant bliwwen. Dem Weber seng Sentimentalitéit, Emouvéiertheet an Echaufféiertheet, déi de Lieser animéiere sollen, eng Mündegkeet als kulturellen Agent ze entwéckelen, ënnermaueren dem Abreißkalender seng Wichtegkeet als Oeuvre. Si sinn en integralen Aspekt vun der Feuilletonsgattung, déi sech duerch hiert „Streben nach möglichst lebendiger, Interesse weckender Darbietung“, wéi den Hermann Haufler 1928 bemierkt huet, auszeechent (Haufler 1928, 5). Duerch säi Stil, seng gefillvoll Réckblécker an d’Vergaangenheet a seng Affektioun fir d’Lëtzebuerger Landschaft a Kultur, sou wéi och duerch d’Schafung vun engem Gefill vun Zougehéieregkeet zu verschiddene lokalen, nationalen a supranationale Gemeinschaften, kreéiert de Weber oft e feel-good Environnement am Abreißkalender.
Dës Dimensioune vum Zougehéieregkeetsempfanne ginn duerch eng methodesch agesate Sentimentalitéit am Stil an an der Argumentatioun facilitéiert. Natierlech ass dës emotional Ebene net déi eenzeg, op där den Abreißkalender operéiert, well de Weber se mat niichteren, rationellen an och poleemesche Kommentaren ausbalancéiert. Dës stilistesch an argumentativ Mixitéit ass, dem Christian Jäger an Erhard Schütz no, fir d’Feuilletonsgattung konstitutiv, wéi si an hirer Etude vun 1999 betounen (vgl. Jäger und Schütz 1999). De Feuilleton ka fir si „als ein Medium betrachtet werden, das sich mit der Konstruktion von Wirklichkeit auf verschiedenen Ebenen befasst. Hier wird bewertet und formuliert, gespiegelt und gestaltet, Tag für Tag“ (ibid., 10). Wéi de Jäger an de Schütz bemierken, geet et hei esouwuel ëm eng Schafung wéi ëm eng Spigelung vu Wierklechkeet. D’Irmgard Wirtz bezeechent dëst duaalt Potenzial vun der feuilletonistescher Imaginatioun 1997 als eng „Fiktion des Faktischen“ déi op Basis vu „spezifischen Sinneserzeugnismöglichkeiten“ eng „besondere Form von Geschichtsschreibung“ duerstellt (Wirtz 1997, 35).
Den Term Sentimentalitéit designéiert tendenziell eng iwwerdriwwen emotional Approche zur Welt a steet, anescht wéi nach an der Opklärung, fir eng irrationell, oniwwerluechten a schwülsteg Manéier, Decisiounen ze huelen a Jugementer ze maachen. De Virworf, dee bei dësem Term matschwéngt, ass dee vun der Indulgence am Gefill an am onkritesche Genoss vu Sensatioun, Identifikatioun a Confort. Och de Weber ass kritesch, wat Sentimentalitéit ugeet, wéi sech z. B. a senger Bespriechung vum Roman Berels Berta, eine Bauerngeschichte aus dem Luxemburgischen vum J. P. Zanen vun 1939 weist:
„Man darf nicht denken, daß bei solcher Robustheit des Gefühlslebens Herz und Gemüt zu kurz kommen. Das Buch ist mit Sentimentalität geölt und verrät allein schon darin, daß der Verfasser in den Verhältnissen, die er schildert, genau Bescheid weiß. Raffinierte Menschen sind nicht sentimental. Die Sentimentalität ist ein Vorrecht der schlichten Gemüter, die ahnungslos dem Genius der Gattung auf den Leim gehen, wenn er die Härte, zu der sie das Leben zwingt, für seine Zwecke einschmilzt. Aber dann hilft ihnen ein gesunder Egoismus wieder auf festes Land.“ (AK 13. Oktober 1915)
An dësem Kommentar iwwerweit eng pejorativ Opfaassung vu Sentimentalitéit als eng simplistesch emotional Indulgence. Trotzdeem schwéngen aner Dimensioune mat, déi fir dem Weber seng Kommunikatiounsmethod a säi Literatur- a Kulturverständnis grondleeënd sinn. Wéi aus dem bekannten Artikel „Über Mischkultur in Luxemburg“ (1909) ervirgeet, ass fir de Weber d‘„Unmittelbarkeit“ vun der literarescher Expressioun decisiv fir e gelongenen Text, a ka fir hien (bal) nëmmen duerch eng als organesch virgestallte Verwuessenheet vum Auteur an deem beschriwwene Kontext entstoen. Dës Onmëttelbarkeet, déi de Weber bei Berels Berta erkennt, artikuléiert sech duerch Sentimentalitéit, där implizit e Verdéngscht zougeschwat gëtt. An engem nächsten, méi elaboréierte Schrëtt, stellt de Weber d’Sentimentalitéit awer erëm als Romantiséierung an eesäiteg Verschleierung duer. Grondsätzlech kann ee soen, datt d’Sentimentalitéit am Abreißkalender e literarescht Vehikel ass, fir Bedeitung ze schafen, Undeelhuelen ze encouragéieren an eng assuréiert Kenntnis vun engem Kontext ze vermëttelen. Hei weist sech eng aner Charakteristik vum Abreißkalender als Korpus: d’Virkommen an d’Akzeptanz vu Kontradiktiounen an der Argumentatioun, souwuel an der longue durée, wéi och an eenzele Feuilletonen.
Beispiller vu methodesch a stilistesch agesatener Sentimentalitéit ginn et der am Abreißkalender vill. Den 28. Juli 1932 kommentéiert de Weber zum Beispill a sengem Feuilleton d’Wichtegkeet vum Hermann Eris Busse, engem badeschen Auteur, vun deem hie senge Lieser ëmmer erëm schreift. De Weber gesäit de Busse als Virbild fir e potenzielle Lëtzebuerger Heimatdichter, well hien d’Séil vun der Regioun a Wierder faasst:
„Diese Bücher sind nicht geschrieben, sie sind gewachsen. Man verliert sich hinein, wie in die Heimlichkeiten des Hochwaldes und wie in das Wogen der Kornfelder oder in die Einsamkeit schlafender Ackerbreiten. Die Sprache Busse’s hat einen Rhythmus, eine Seele, einen Zauber, wie sie nur Äußerungen eigen sind, die ohne Umweg über Buch und Schule unmittelbar aus einem tiefen Gedanken- und Gefühlserdreich kommen. Sie ist schön und stark aus Instinkt und darum ist sie nicht von heute oder gestern oder morgen, sie ist von immer, wie die Seelen der Menschen, deren Regungen sie begleitet wie das Rauschen die Welle. Sie ist wie die Substanz selbst dieses starken, sturen Lebens, das sich in ewigem Kampf gegen blinde Kräfte verhärten muß und im Innern doch so weich ist wie alles Gütige und Wahre.“ (AK 28. Juli 1932)
Fir de Weber weist sech am Busse sengem Wierk déi perfekt Verwuessenheet vun Auteur, Sprooch, Text a Kontext, déi et méiglech mécht, de Lieser produktiv ze erreechen. De Weber gesäit hei déi ideal literaresch Erzielung net als konstruéiert, mee als e Produkt, dat organesch aus dëse véier ontrennbare Komponente gewuess ass. Wou de Roland Barthes an de 1960er argumentéiert huet, datt den Auteur nom Schreiwen net méi mam Text connectéiert ass, ass fir de Weber beim Busse d’Verbindung tëschent de véier Komponente virun an och nom Verfaassen intakt (vgl. Barthes 1977). D’Literarizitéit, oder d’Sprooch, kënnt aus den Déifte vun der Interioritéit vum Auteur, reflektéiert d’Exterioritéit vum spezifesche Kontext an ass zäitlos. D’Sentimentalitéit vum Weber senger Sprooch an dësem Feuilleton ass charakteriséiert duerch d’Erhiewung vun individuell feststellbare Mierkmoler vum Busse senge Bicher, déi de Weber als universell an als kontextlos a gläichzäiteg als kontext-spezifesch duerstellt. Déi gewollte Spezifizitéit vun de Felder a Bëscher duerch bestëmmten Artikelen, kombinéiert mam Indefinitpronomen „man“, soll dem Lieser souwuel Identifikatioun, wéi och Verständnis fir dat Anert oder dat Méiglecht bréngen. D’Sentimentalitéit kommunizéiert dem Weber säi Glawen un de Wäert vun der Literatur, de Genie vum Auteur, an de Respekt virun engem Liewen, dat vun Alteritéite gepräägt gëtt. Zweifellos kënnt eis dësen Extrait iwwerdriwwen emotional vir, a mir stéieren eis eventuell un der Spiritualitéit, déi matschwéngt, oder um prononcéierte geografeschen Determinismus. Dës Äusserunge sinn de Géigendeel vu wëssenschaftlecher a kënschtlerescher Oppenheet a verstréimen en Toun deen typesch ass fir propagandistescht Schreiwen. Am Abreißkalender muss een d’Sentimentalitéit awer souwuel als Ureegung fir eng Lëtzebuerger Heimatliteratur gesinn, wéi och als Ausdrock vun enger mat grousser Selbstverständlechkeet gedeeltener supranationaler an interkultureller Lieserfahrung.
Liesen an der Heemecht
De But vun de Buchbespriechungen am Abreißkalender war et fir de Weber, d’Distributioun an de Verkaf vu Bicher ze kommentéieren an unzereegen, awer och op Wierker vu groussem Interêt hinzeweisen, ob zu Lëtzebuerg publizéiert oder am Ausland. Fir d’Erwaardungen an d’Aschätzunge kënnen ze verstoen, déi de Weber der Lëtzebuerger Literatur, in potentia an de facto, entgéintbréngt, ass et wichteg, nach eng Kéier op den Artikel „Über Mischkultur in Luxemburg“ vun 1909 ze verweisen (Weber 1909). Dëse villzitéierten Artikel ass, wéi d’Sonja Kmec sot, éischter eng Skizz vun enger Identitéitsbeschreiwung wéi en ausgebauten Identitéitsmodell (vgl. Kmec 2014). Den Artikel ass wichteg, well de Weber hei net nëmme säi Glawen un d’Relevanz vun der lëtzebuergescher Sprooch ënnersträicht, mee och well seng Onsécherheete bezüglech der kultureller Mündegkeet vu Lëtzebuerg zum Virschäi kommen. Zwar insistéiert hie selbstbewosst, datt d’Lëtzebuerger intellektuell sophistiquéiert sinn, well se als Kulturgenéisser Qualitéit an der Konscht, der Literatur an an anere Gebräicher erkenne kënnen. Trotzdeem ass seng Ausso „Der Luxemburger hat überhaupt keinen Schriftsprachencharakter“ (Weber 1909, 124) vu grousser Konsequenz, well se Lëtzebuerg als kulturell onfäerdeg an onfäeg etabléiert. Natierlech ass de But vu sengem Artikel, op eng Attack vun engem Journalist ze reagéieren, dee Kultur, Mischkultur an Zweesproochegkeet als Ursaach vu geeschteger Sterilitéit gesinn huet. Och wann de Weber insistéiert, datt esou eng kleng Bevëlkerung, wéi Lëtzebuerg se huet, e gudde Standard vu Kulturproduktioun opweist, ass säin eegent Argument awer staark vun der Denkweis vum Ugräifer gepräägt:
„[Es]scheint mir der Geburtsfehler des Gedankens darin zu liegen, dass er von einer zu engen Fassung des Kulturbegriffs ausgeht. Er setzt offenbar Kultur gleich mit positiver Bildung und mit der Befähigung zum Hervorbringen rein geistiger Kulturgüter, als die wiederum nur Werke der Literatur in Betracht zu kommen scheinen.“ (ibid., 121)
An dësem fundamentalen Artikel erschéngt d’Lëtzebuerger Literatur als nach net existent. Am Kontext vum Abreißkalender gëtt awer kloer, datt fir de Weber d’Aktivitéiten am Lëtzebuerger Publikatiounswiesen als Confirmatioun vu kultureller an nationaler Eegestännegkeet gëllen.
Am Laf vum Abreißkalender beschäftegt de Weber sech ëmmer erëm mat der Schafung vun der Lëtzebuerger Literatur souwéi vum Lëtzebuerger Publikum. Fir de Wäert vun der Lëtzebuerger Literatur an dee grousse Besoin derfir ze ënnersträichen, reportéiert de Batty Weber de 27. Juni 1925, datt déi däitsch Zeitung Stuttgarter Neues Tagblatt e Literatur-Concours ausgeschriwwen huet fir d’Kategorie „Schwabenroman“. Hien hëlt dëst Evenement als Ulass, fir iwwert d’Existenz, de Status an d’Konstituéiertheet vum Heimatbuch zu Lëtzebuerg nozedenken. Laut der Zäitschrëft Landwuel hätt Lëtzebuerg scho „säin“ Heimatbuch, sou de Weber, mam Jacques Kintzelé sengem Roman Auf der Wasserscheide vun 1924 (vgl. Abb. 1; Kintezlé 1924).
De Weber hannerfreet d’Méiglechkeet, een eenzelt Wierk als Heimatbuch schlechthin ze kategoriséieren: „Gibt es das überhaupt? Darf man in irgendeinem Land von ‚dem‘ Heimatbuch reden?“ Hie wiert sech souwuel géint d’Sonderstellung oder d’Erhiewung vun engem eenzele Wierk als repräsentativ fir déi flou Notioun vun Heemecht ze kommunizéieren an och géint déi exklusiv Associatioun vun Heemecht mam Bauerewiesen. D’Realitéite vun der Landwirtschaft si fir hien nëmmen en Deel vun der Lëtzebuerger Existenz. Hie schléisst säi Feuilleton of mat enger Iwwerleeung, déi déi fundamental Dimensioune vu senger Aschätzung vun ausdrocksfäeger, geschoulter an ästheetesch wäertvoller Literatur ausdréckt:
„Wer dem Luxemburger Land seinen großen Heimatroman schenken wollte, der müßte nicht nur die ‚tiefsten Probleme‘ unseres nationalen Daseins allseitig erfaßt haben, sondern imstande sein, sein Wissen darum in einem ‚wirklichen Kunstwerk‘ zu gestalten.
Ob einer, der das könnte, von einer luxemburger Mutter schon geboren wurde?“ (AK, 27. Juni 1927)
Bei senger Evaluéierung vun de Krittäre vum Stuttgarter Concours am Lëtzebuerger Kontext stiechen d’Notioune vum literaresche Geschenk, vun der Heemecht, vun der nationaler Identitéit, Konstitutioun a Geschicht, vum Erliefnis an der Erliefnisfäegkeet vum Auteur a vum kreativen Talent ervir. En Text, deen dës Krittären erfëllt, géif, dem Weber no, duerch Identifikatioun eng literaresch Beheemechtung erméiglechen.
Wéi gesäit dës Beheemechtung duerch d’Literatur fir de Weber aus? A wéi engem Sënn kéint den Heemechtsroman als Geschenk funktionéieren? Wat gëtt geschenkt? Wat bedeit et, d‘„Heemecht ze liesen“? Ech baséiere mech bei dëser Formulatioun op d’Leitmotiv vum Andreas Schumann senger Etude Heimat denken aus senger Etude, déi sech mat regionalem Bewosstsinn an der Literatur befaasst (vgl. Schumann 2002). Seng Begrëffsbestëmmung vun Heimat motivéiert de Schumann follgendermoossen:
„[Heimat als] Schutzzone und Verteidigungsraum bedingen einander und prägen menschliches Handeln in der Umwelt. Durch das Sprechen ‚über‘ Heimat, auch und gerade in kultureller und literarischer Hinsicht, können sich Individuen und Gesellschaften unter diesen Voraussetzungen ihrer Umwelt vergewissern.“ (ibid., 9)
Dem Schumann sengen Ënnersichungen no ass säit dem 18. Joerhonnert d’Literatur dat ideaalt Medium, fir Heemecht ze denken, well si de But huet, en ëffentlecht Bewosstsinn ze formen. Si bitt och Strukture vun der Selbstvergewësserung, zu deenen d’Lieser ëmmer erëm zeréck kënne fannen. Si kommentéiert dem Schumann no och zäitgenëssesch geschichtlech Entwécklungen a setzt sech mat nationalstaatlechem Denken auserneen.
Dat literarescht Geschenk, vun deem de Weber a sengem Feuilleton schwätzt, ass eng Notioun, déi hie ëmmer erëm opgräift. Hie wëllt domat verdäitlechen, datt Literatur an Historiografie fir en Individuum an eng Kollektivitéit transformativ kënne wierken, andeems se eng ideologesch Beheemechtung erméiglechen. De Public, deen de Weber wëllt schafen, fir d’Beschäftegung mat der Lëtzebuerger Kultur weiderzedreiwen, ass net nëmme literaresch, mee och historesch interesséiert. Wann ech an dësem Artikel iwwer d’Roll vum „Heemecht liesen“ beim Weber nodenken, da fléissen d’Dimensioune vun der Literatur an der Historiografie aneneen, wat d’Méiglechkeet vu kultureller Mündegkeet ugeet. Béid Dimensioune si fir de Weber en Deel vum literaresche Feld.
An der Heemecht liesen vs d’Heemecht liesen
D’Heemecht an hirer physescher, politescher, sproochlecher a kultureller Partikularitéit wouerzehuelen, se duerch d’Erkenne vu Musteren ze liesen, ze beschreiwen a fir aner Lieser liesbar ze maachen, kéint een als den Haaptbut vum Abreißkalender gesinn. Ech wëll an dësem Deel weisen, datt de Weber d’Lëtzebuerger Literatur an Historiografie a sengem Abreißkalender asetzt, fir eng fundéiert kulturell Beheemechtung ze schafen. Dës war a sengen Aen noutwenneg, fir eng produktiv a gefestegt national Identitéit entstoen ze loossen. Ech wäert domat u meng Aarbecht vun 2017 uschléissen. Deemools hunn ech argumentéiert, datt de Weber als informellen Historiker vum Alldag unhand vun der uspriechender Duerstellung vun Uerter, Haiser an Objete senge Lieser e kulturellt Gediechtnes wollt bidden. Esou wollt hie géint d’Kultur- a Geschichtslosegkeet ukämpfen, déi hien a sengem Ëmfeld observéiert huet. Haut géif ech de Begrëff Chroniqueur deem vum Historiker virzéien, well de Weber wuel Verbindungspunkter tëschent Evenementer zitt, an der longue durée denkt an och iwwert d’Verknäppung vu Politik, Ekonomie a Kultur nodenkt, dëst awer net op déi methodesch an objektivitéitssichend Manéier mécht, déi ee mat Historiografie associéiert. Den Accent ass op historeschem Interessi an dem moralesche Bedierfnis vun der Vergangenheets- a Géigewaartspreservatioun, awer manner op akademescher Ënnersichung.
Wéi 2017 schéngt mir och elo nach dem Weber seng Roll als Proponent vu Kultur- a Geschichtsbewosstsinn primordial. Kenntnis an Appreciatioun vum Hierkonftsland si keng automatesch Produite vun nationaler Onofhängegkeet, mee musse gewollt kultivéiert ginn, souwuel duerch intellektuellen Interessi, wéi och kommerziell Entscheedungen. De Feuilleton vum 10. Oktober 1930, deen sech an der Form vun engem fiktiven Dialog tëschent dem feuilletonisteschen Ech an sengem Alter Ego Herr Grimmberger presentéiert, ass eng vu villen Ureegunge vum Weber u seng Lieser, sech duerch ekonomesch Choixe fir d’Entwécklung vun der Lëtzebuerger Kultur anzesetzen. An dësem Text prononcéiert de Weber eng Kritik um Kaf- a Liesverhale vum Lëtzebuerger Public:
„Es ist tatsächlich eine unbegreifliche Eigenheit der Luxemburger, daß sie keine Bücher kaufen wollen. […] Sowie sie vor eine Buchhandlung geraten, erstarrt ihnen die Hand in der Tasche. Bücher! Ich bitt Sie! Das ist doch nicht etwas, was man kauft. Dafür gibt doch kein Mensch Geld aus. Bücher, die kriegt man doch überall zu leihen. Die sind nicht, wie eine Flasche Mumm: Ist die einmal getrunken, so ist sie eben passée. Aber ein Buch kann man tausendmal lesen, es kommt nichts davon weg.
[…] ‚Ein Gutes ist dabei‘, sagte Herr Grimmberger sarkastisch. ‚Daß in Luxemburg darum weniger Bücher geschrieben werden.‘
Nur schade, daß die, die nicht geschrieben werden, möglicherweise die guten wären.“ (AK 10. Oktober 1930)
An dëser lëschteg-poleemescher Ënnerriedung mam Grimmberger kritiséiert de Weber de generelle Materialismus, deen hien zu Lëtzebuerg observéiert, an deen, wéi hie bemierkt, op d’Käschte vum intellektuelle Standard an der Gesellschaft geet. Dem Weber säi battere Schlusskommentar deit op seng Kritikbereedschaft hin, sou wéi op seng Hoffnung op Entwécklung am Lëtzebuerger Literaturbetrib. Dësen Text weist déi Resistenz géint e stabilt Kulturbewosstsinn, déi de Weber mat senge Buchbespriechungen an Ugrëff hëlt. Dës kéint erklären, firwat hie Lëtzebuerger Bicher, souwuel literarescher wéi historescher, mat enger besonnesch ausgepräägter Sentimentalitéit presentéiert, wann hien se als wäertvoll empfënnt.
Beheemechtung, national Identitéit a Geschichtsverständnis
Souwuel an der Lëtzebuerger Literatur wéi an der Historiografie gesäit de Weber eng essenziell Avenue vun nationaler an individueller Selbsterkenntnis. Déi literaresch Representatioun vun enger vertrauter Realitéit an d’Verschrëftlechung vun historeschen Evenementer si fir de Weber vun onschätzbarem Wäert. Esou Wierker hëllefen dem Lieser, e Selbstverständnis ze entwéckelen, dat ouni d’Leedung vu Schrëftsteller an Historiker net kéint entstoen. Wann de Weber den 10. Dezember 1914 d’Geschichtsverständnis vun de Lëtzebuerger kritiséiert, deit hien drop hin, datt si hir inhärent Vulnerabilitéit als Mënschen an als Bierger net erkennen, well si de Fridden als Norm ugesinn. Et ass eng Serie vu Bicher vun 1909-10, déi sech mat de napoleonesche Kricher beschäftegt, mam Titel Les Luxembourgeois soldats de la France. 1792-1815 (vgl. Abb. 2; Schaack 1909/10), déi senger Meenung no dës Falschaschätzung rektifizéiere kann:
„Man muß sich in die Zeit um die vorletzte Jahrhundertwende versenken, um aus der Verblüffung über das Unerhörte des gegenwärtigen Krieges langsam hinüberzugleiten in die Vorstellung, daß dies das geschichtlich Normale ist. Daß, in der Verkürzung gesehen, das heute und das damals dicht aneinanderstehen und zwischen ihnen die Zeiten des Friedens unsichtbar versinken. […]
Charles Schaack hat vor Jahr und Tag ein Werk veröffentlicht, das jeder geschichtlich Interessierte in diesen Tagen wieder zur Hand nehmen sollte, um zu empfinden, aus welcher Wirrnis unsre nationalen Schicksale herausgewachsen und wie greifbar nahe wir noch allem sind, was vor hundert Jahren war.“ (AK 10. Dezember 1914)
An dësem Feuilleton beweist de Weber eng distinkt Fortschrëttsskepsis an invitéiert seng Lieser ze realiséieren, datt déi als progressiv empfonnte kloer Linn vun der Vergaangenheet an d’Géigewaart illusoresch ass an eng Trennung net ka gezu ginn. Hie bitt hinnen heimat eng Initiatioun an en historescht Denken, dat net explizit politiséiert ass. Hei ass ze bemierken, ass de Weber sech virrangeg u „geschichtlich Interessierte“ (ibid.) addresséiert, wann och eigentlech e gesamtgesellschaftlecht Publikum ugeschwat gëtt.
D’Etude Das Großherzogtum Luxemburg unter Wilhelm I. 1815 bis 1840, déi de Prosper Müllendorff 1921 verëffentlecht (vgl. Abb. 3; Müllendorf 1921), qualifizéiert de Weber méi aggressiv als „mehr als ein Geschichtswerk, es ist eine Chronik, die in keinem luxemburger Haus fehlen sollte“, well „[m]anches, was damals war, gleicht dem, was heute ist, wie ein Ei dem andern. Nie hat sich die Vergangenheit für die Zukunft so lehrreich erwiesen, wie hier.“ (AK 2. Oktober 1922)
De Weber widmet de komplette Feuilleton vum 2. Oktober 1921 dësem Wierk mam But, ze ënnersträichen, datt Geschichtslosegkeet zu enger presentistescher Naivitéit féiert:
„Und doch war dies Vierteljahrhundert […] das bewegteste und interessanteste unserer Geschichte. In ihm drängte sich all das Gewaltsame, Unsichere, Große und Kleine zusammen, aus dem die Grundlage unseres völkischen Bestandes sich zusammengeschweißt hat. Die Kenntnis dieses Zeitabschnittes ermöglicht uns die Analyse der Zustände von heute.“ (AK 2. Oktober 1921)
Wéi bei literaresche Wierker ass fir de Weber d’Onmëttelbarkeet vun der Verfaassung determinant fir de Wäert vum Produkt: Dem Müllendorff seng Verankerung am Kontext, seng stilistesch Fäegkeeten a seng Kapazitéit, de Lieser unzeschwätzen, maachen dëst Buch zu engem must read fir all Lëtzebuerger.
Wéi ech schonn etabléiert hunn, gëtt d’Verständnis vun der Vergaangenheet am Abreißkalender als Ganzt duerchgängeg als konstitutiv fir d’Bewältegung vun der Géigewaart duergestallt. Déi sentimental Romantiséierung vu bekannte Plazen a Praktiken ass oft eng Method, déi de Weber asetzt, fir d’Konstruktioun vun enger Identitéit ze avancéieren, déi als kollektiv empfonnt gëtt. Den Abreißkalender vum 1. Februar 1922 fänkt mat enger beschaulech-gemittlecher Zeen un, an där de Lieser sech soll an eng Dramwelt versetzen:
„Stellen Sie sich vor, ein lieber, gescheiter Mensch nimmt Sie bei der Hand und führt Sie in Ihrem Vaterhaus herum und zeigt Ihnen in verborgenen Ecken, alten Truhen und Schränken und gar in Verstecken unterm Kellerboden allerhand Kostbarkeiten, von denen Sie keine Ahnung hatten und die alle zu Ihrem Vaterhaus gehören: Sie würden ihm die Hand drücken und ihm von Herzen dafür danken, daß er Ihnen diese Schätze erst zu eigen gemacht hat.“ (AK 1. Februar 1922)
Dëse léiwe Mënsch ass, sou stellt sech eraus, de Joseph Wagner, en Ingenieur am Dummeldenger Stolwierk, deem seng Etude vun 1921 sech liest „wie eine große Familienchronik“ (ibid.; vgl. Wagner 1921). Am Kontext vun der informeller Geschichtserzéiung, déi de Weber am Abreißkalender praktizéiert, fält op, datt an dësem Fall den Historiker selwer als qualifizéiert, zougänglech a sympathesch virgestallt gëtt. Dës Duerstellung ass net just dem Luef vum Wierk aus der Perspektiv vum Rezensent zouzeschreiwen, mee si huet déi didaktesch Funktioun, Identifikatioun ze erméigleche mat enger vergaangener Zäit an engem besser verständleche Present. D’Opfuerderung dëst Buch ze liesen, wennt sech net just un historesch Interesséierter, mee ass fir all Lieser onerlässlech:
„[L]est alle dies Buch von Wagner. Ihr müßt es lesen, nicht nur die aus der Südwestecke des Landes, auf und in deren Heimatboden der liebe Herrgott das Eisen wachsen ließ, von dem wir die Liebe zur Freiheit im Blut haben, alle sollten dies Buch lesen, um sich ihr Land zu eigen zu machen.
Denn glaube mir, es ist ein seltsam gesteigertes Besitzergefühl, wenn Du über die Erde Bescheid weißt, die Dich trägt.“ (ibid.)
D’Verniedlechung vum Historiker als väterleche Guide soll fir de Lieser d’Geschicht vun Technik an Industrie vulgariséieren. Déi infantil Referenz op den Härgott, kombinéiert mat der organescher Presenz vum Fräiheetsstriewen, representéieren d’Buch als eng accessibel Manéier, d’Bewosstsi fir national Zougehéiregkeet ze encouragéieren. Dëst Wëssen iwwer Lëtzebuerg ass fir de Weber d’Basis fir eng kulturell an individuell Mündegkeet a gëtt als Besëtz konzeptualiséiert.
Beheemechtung a Konsekratioun duerch d’Literatur
A senge Bespriechunge vu Lëtzebuerger literaresche Wierker ass dem Weber dru geleeën, eng Notioun vun Heemecht ze schafen, an där d’intellektuell Reaktivitéit, dat kreatiivt Potenzial an déi raimlech-materiell Realitéit fusionéieren. Am Mischkulturartikel hänkt de Weber d’kulturell Mündegkeet vun de Lëtzebuerger un hire méisproocheg organiséierte Kulturkonsum. Am Abreißkalender geet hien awer wäit doriwwer eraus, andeems hie Lëtzebuerger Auteuren als Träger vun der nationaler kultureller Kompetenz duerstellt. D’Fuerschung zur Weltliteratur, déi sech mat der Bildung vun internationalen an nationalen literaresche Raim beschäftegt, erlaabt et, de Prozess vun der literarescher Ermündegung, deen de Weber am Abreißkalender ausdréit, terminologesch ze fundéieren. D’Pascale Casanova observéiert beim Etablissement vun enger Nationalliteratur eng fundamental Amibiguitéit (vgl. Casanova 1999). Op där enger Säit garantéieren international literaresch a kulturell Zentren d’Autonomie vu peripherale Literaturen duerch hier Unerkennung. Op där anerer Säit kréien dës och den Engagement mat hirem eenzegaartege Kontext oftrainéiert, well Perzeptiounskategorië vum Zentrum d’Krittäre vun der Qualitéit virginn. De Weber orientéiert sech wuel u literareschen Zentren, mee warnt d’Lëtzebuerger Auteure virun der Imitatioun vun anere Literaturen, wann hien den 21. Mäerz 1936 seet: „Daraus, daß wir leider noch vielfach unsere Anregung aus Werken schöpfen, die mit unserm völkischen Wesen nichts zu tun haben, entsteht weiter nichts, als banale Nachschöpfung. Kapellmeistermusik, um dafür ein Bild aus der Welt der Töne herüberzuholen. Angelesene Fabrikware.“ (AK 21. Mäerz 1936) Eenzeg d’Verkettung vun Auteur, Sprooch, Text a Kontext soll erstriewenswäert sinn, well dës Konstellatioun lokal Partikularitéiten an enger literarescher Sprooch erëmgëtt, déi souwuel sensibel wéi innovativ ass.
A senger Bespriechung vum Sammelband Auf heimatlichen Pfaden: Novellen und anderes aus dem Nachlass von René Engelmann, 1916 verëffentlecht vu senge Frënn, weist de Weber sech perséinlech immens affektéiert vun deem Geliesenen (vgl. Engelmann 1916). De 26. Februar 1916 schreift hien: „In tiefer Ergriffenheit legte ich [das Buch] aus der Hand. Gerührt, stolz und unsäglich traurig. Aber schließlich am meisten stolz auf einen Volksgenossen, der solches konnte“ (AK 26. Februar 1916). Seng eegen emotional Regungen, wéi och säi Liesrhythmus – „ohne Aussetzen“ – bezeien dem Weber seng Iwwerraschung, Freed an Erliichterung iwwert dës Decouverte. Hie presentéiert hei e posthum verëffentlecht Wierk, dat a kengem Sënn Epigonismus bedreift, mee d’Verwuessenheet vun Auteur, Sprooch, Text a Kontext beweist. Dem Weber säi Stolz op e fäegen Auteur, dee Lëtzebuerg dem Status vun der konsakréierter Kulturnatioun kéint méi nobréngen, schéngt, wéi mir virdru gesinn hunn, 1924 erëm vergiess. Dëst huet eventuell mat den Hoffnungen ze dinn, déi de Weber bei der Verëffentlechung vum Engelmann-Sammelband fillt, mee déi sech net erfëlle sollten:
„Denn diese vier Stücke sind meines Glaubens von dem stärksten Dichter, der aus unserer Erde bis heute gewachsen ist. Kritischer Geist ist freilich darin, und Sinn für die Lächerlichkeiten des Lebens auch. […]
Aber ich will ja keine Kritik schreiben. […] Ich möchte nur eines: Daß sich jeder Luxemburger, der lesen kann und verstehen, was er liest, sich dies Buch kaufte. Grade jetzt kaufte, wo es nicht sicher ist, daß wir uns übers Jahr noch Luxemburger nennen dürfen. Dies Buch ist ein Beweis dafür, daß das, woran Engelmann selbst nicht glauben wollte, die bodenständige luxemburger Intellektualität und Kultur, eine greifbare Wirklichkeit ist. […]
Dies Buch wird in unsern Büchereien zu denen gehören, die über hundert und mehr Jahre von unsern Nachfahren in Ehren gehalten werden, wenn tausend andere den Weg alles Papieres wandern müssen.“ (ibid.)
Dem Engelmann seng Sammlung ass vun enger poetescher, feinfüleger a innovativer Stëmm markéiert, déi de Weber als literaresch Essenz vun der Lëtzebuerger Kultur ugesäit, déi gewuess an net, wéi 1909 proklaméiert, „zesummegefléckt“ ass. Seng Pläng vun der Bekanntmaachung vum Engelmann sengem Wierk duerch explizit Opfuerderungen zum Liesen a Kafen a seng Hoffnung fir d’Kanoniséierung vum Wierk an d’Konsekratioun vum Auteur, deiten drop hin, datt de Weber sech eng Notioun vun enger Lëtzebuerger Nationalliteratur ausmoolt, déi d’kulturell Mündegkeet dauerhaft ënnermauert.
D’Beheemechtung duerch d’Literatur soll fir de Weber net duerch eng Usammlung vu Wierker vollzu ginn, déi d’Konstellatioun vun Auteur, Sprooch, Text a Kontext net onmëttelbar erëmginn. Doriwwer eraus kritt am Prozess vum Mündegginn de Lieser eng kloer Verantwortung fir den intellektuelle Klima zu Lëtzebuerg. Dem Weber seng Bespriechung vun der Neiausgab vum Michel Lentz sengem Spass an Iescht vum 18. Oktober 1916 (vgl. Lentz 1915) ënnersträicht d’Wichtegkeet vum Geliesginn vun der Literatur, dat zu Lëtzebuerg duerch d’Resistenz vum Public, sou wéi och duerch d’Schwieregkeeten an der Publikatioun an an der Distributioun erschwéiert gëtt:
„Wenn einer ein Volksdichter ist, sollte man annehmen, daß seine Gedichte in den Händen des Volkes seien.
Bei Lentz trifft das nicht mehr zu. Grade seine ersten, besten Lieder gehen nicht mehr von Hand zu Hand, wenige davon nur von Mund zu Mund. […]
Lentz ist ein Buchdichter, gewiß. […] Er fühlt nicht mit der Unmittelbarkeit, die der Volksdichtung eigen ist, es ist bei ihm mehr Reflexion, als Instinkt, aber er trifft das Richtige und hat die Lacher auf seiner Seite, wenn er Spaß macht, und die sentimentalen Herzen, wenn er gefühlvoll wird. Freilich, die sentimentale Seite seines Talentes ist nicht die wertvollste, und manchmal ist das Wort ‚Schmachtfetzen‘ dafür nicht zu stark.“ (AK 18. Oktober 1916)
Fir de Weber soll d’Terminologie vun der Konsekratioun an der Realitéit situéiert sinn. Sou refuséiert hien, Auteuren als duerch hiert Wierk organesch verankert ze etabléieren, wann dëst net de Fall ass. Et ass couragéiert vum Weber, den Heemechtsdichter Lentz duerch d’Betounung vun der Artificialitéit vu sengem Wierk ze enttrounen. Dës kritesch Perspektiv schaaft eng Balance fir déi Momenter, an deenen de Weber Wierker, déi Onmëttelbarkeet beweisen, wéi d’Geschichte vum Marie-Henriette Steil (1927), iwwerschwänglech lueft.
Fazit
Dëst Kapitel huet sech op dem Weber seng Bespriechung vun historiografeschen a literaresche Bicher konzentréiert, déi hien als Pilieren an engem intellektuelle Beheemechtungsprozess duergestallt huet. Opfalend ass den Asaz vu Sentimentalitéit als eng Iwwerriedungsstrategie fir d’Notioun vun Heemecht an der Kultur ze verankeren. Wann oft eng Blut- und Boden-Ideologie matschwéngt, ass dës eventuell zréckzeféieren op dem Weber seng Mefiance géintiwwer enger Heemecht, déi just op Sentiment opgebaut ass. Seng Method vun der Beheemechtung gräift dofir souwuel op Literatur wéi op Historiografie zréck, fir den Attachement un d’Natioun wëssenschaftlech a philosophesch ze ënnermaueren.
Dës Exploratioun huet veranschaulecht, datt d’Heemecht fir de Weber e Konstrukt ass, dat vu multiple Faktore gesteiert gëtt. D’Liese vu Literatur, Geschichtsschreiwung an och Kritik ass fir hien essenziell an der ideologesch-emotionaler Beheemechtung. D’Kenntnis vun der Lëtzebuerger Geschicht ass am Abreißkalender ee vun de fundamentale Piliere vun der nationaler Identitéit, vu kollektiver Zougehéieregkeet a vun intellektueller Individuatioun. D‘Verständnis vun historesche Konnektiounen, Entwécklungen an Ongereimtheeten ass fir de Weber vu primärer Wichtegkeet an der Appreciatioun vum ëffentlechen a private Raum, vu Gebräicher an neien Erfindungen, sou wéi vu Politik, Konscht a Kultur. Fir dem Weber säi Literaturverständnis ass Geschicht wichteg, fir e Rapprochement tëschent Auteur, Sprooch, Text a Kontext ze facilitéieren. D’Onmëttelbarkeet, déi um Wëssen an der Verankertheet am Kontext vum Auteur hänkt, ass och fir den Historiker signifikant sou wéi Fiktioun och lokal fundéiert ass.
Literaturverzeechnes
- Barthes, Roland. Image, Music, Text. Iwwersat vum Stephen Heath. Hill and Wang, 1977.
- Casanova, Pascale. La republique mondiale des lettres. Editions du Seuil, 1999.
- Engelmann, René. Auf heimatlichen Pfaden: Novellen und anderes aus dem Nachlaß von René Engelmann. Schroell, 1916.
- Gilles, Peter, an Anne-Marie Millim (Ersg.). Abreißkalender. Das Feuilleton von Batty Weber in der Luxemburger Zeitung, 1913 bis 1940 [digital Datebank]. 2017. https://battyweber.uni.lu. Zugriff am 1. Mai 2025.
- Greverus, Ina-Maria. Der territoriale Mensch: ein literaturanthropologischer Versuch zum Heimatphänomen. Athenäum, 1972.
- Haufler, Hermann. Kunstformen des Feuilletonistischen Stils. Beiträge zur Ästhetik und Psychologie des modernen Zeitungsfeuilletonismus. Württemberger Zeitung, 1928.
- Jäger, Christian, an Erhard Schütz. Städtebilder zwischen Literatur und Journalismus. Wien, Berlin und das Feuilleton der Weimarer Republik. Deutscher Universitätsverlag, 1999.
- Kintzelé, Jacques. Auf der Wasserscheide: ein Roman von der Luxemburger Erde. Paul Faber, 1924.
- Kmec, Sonja. „Batty Weber und das Konzept der ‚Mischkultur‘: ein Vorgriff auf die heutige Interkulturalitätsdebatte“. Komponistinnen in Luxemburg. Helen Buchholtz und Lou Koster, erausgi vun Danielle Roster a Melanie Unseld. Böhlau, 2014, S. 39-58.
- Lentz, Michel. Spâss an Iérscht: Liddercher a Gedichten fum Michel Lentz. Ed. Praum, 1915.
- Meunier, Ernst, an Hans Jessen: Das Deutsche Feuilleton. Ein Beitrag zur Zeitungskunde. Carl Duncker 1931.
- Müllendorf, Prosper. Das Grossherzogtum Luxemburg unter Wilhelm I: 1815-1840. Bück, 1921.
- Schaack, Charles. Les Luxembourgeois soldats de la France. 1792-1815. 2 Bänn . Schroell 1909/10.
- Schumann, Andreas. Heimat denken: Regionales Bewußtsein in der deutschsprachigen Literatur zwischen 1815 und 1914. Böhlau, 2002.
- Urban, Astrid. Kunst der Kritik: Die Gattungsgeschichte der Rezension von der Spätaufklärung bis zur Romantik. Winter, 2004.
- Wagner, Joseph. La sidérurgie luxembourgeoise avant la découverte du gisement des minettes: histoire technique du bon vieux temps. Schroell 1921.
- Wirtz, Irmgard. Joseph Roths Fiktionen des Faktischen. Das Feuilleton der zwanziger Jahre und die Geschichte von der 1002. Nacht im historischen Kontext. Erich Schmidt, 1997.
- Weber, Batty. „Ueber Mischkultur in Luxemburg“. Beilage der Münchner Neuesten Nachrichten, 20. Januar 1909, S. 121-124.
Eine Large Language Model-Analyse von Stilmitteln in Batty Webers Abreißkalender
Einleitung
Der Einzug von großen Sprachmodellen (large language models, LLMs) wie die GPT-Serie von OpenAI hat eine neue Ära für die Computerlinguistik und die Digital Humanities (DH) eingeleitet. Diese Modelle, die mit sehr großen Textdatenkorpora trainiert wurden, verfügen über eine noch nie dagewesene Fähigkeit, menschliche Sprache zu verstehen und zu erzeugen, was neue Wege für die automatisierte Analyse literarischer Texte bereitet. Im Bereich der DH bietet dies die Möglichkeit, die traditionellen Praktiken des close reading mit computergestützter Hilfe zu verbessern, insbesondere bei umfangreichen Textkorpora, die aufgrund von Ressourcenbeschränkungen nur schwer manuell analysiert werden können.
Batty Weber, eine Schlüsselfigur der luxemburgischen Literatur des frühen 20. Jahrhunderts, war Autor des Abreißkalenders, einer Sammlung täglicher Kolumnen, die über mehrere Jahrzehnte hinweg veröffentlicht wurden. Diese in deutscher Sprache verfassten Texte bieten einen umfassenden Einblick in die soziokulturelle Landschaft Luxemburgs in einer Zeit, die von bedeutenden historischen Ereignissen geprägt war, darunter beide Weltkriege. Der schiere Umfang und die historische Tiefe des Abreißkalenders machen ihn zu einer unschätzbaren Quelle für Wissenschaftler, stellen aber auch praktische Herausforderungen für ein gründliches close reading. Bisherige computergestützte Ansätze in der Literaturanalyse stützen sich oft auf Schlüsselwörter, Themenmodellierung und Stimmungsanalyse, um Erkenntnisse aus großen Textsammlungen zu gewinnen. Diese Methoden sind zwar nützlich, können aber bei der Erfassung nuancierter Themen, kontextbezogener Feinheiten und der Intention des Autors versagen. Dies sind allerdings Elemente, die für die geisteswissenschaftliche Forschung von zentraler Bedeutung sind. Darüber hinaus haben herkömmliche Verfahren zur Verarbeitung natürlicher Sprache (natural language processing, NLP) möglicherweise Schwierigkeiten mit idiomatischen Ausdrücken, historischem Sprachgebrauch und den Besonderheiten weniger erforschter Sprachen oder Dialekte.
Diese Studie zielt darauf ab, diese Lücke zu schließen, indem sie die Wirksamkeit eines aktuellen LLM bei der Durchführung von automatisiertem close reading von Batty Webers Abreißkalender testet. Konkret untersuchen wir, wie ein GPT-Modell nuancierte textanalytische Aufgaben erledigen kann, wie beispielsweise die Identifizierung und Interpretation von Darstellungen nationaler Identität, Krieg oder technischem Fortschritt. Die Fähigkeit des Modells, nicht nur relevante Passagen zu erkennen, sondern auch Erklärungen für seine Auswahl zu liefern, bietet ein neuartiges Werkzeug für die Textanalyse in den Geisteswissenschaften.
Indem wir den Abreißkalender in das GPT-Modell einspeisen, bewerten wir dessen Leistung bei der Replikation eines menschenähnlichen Verständnisses komplexer literarischer Themen und Strukturen. Dieser Ansatz birgt ein erhebliches Potenzial für kleinere Forschungsprojekte, denen es an finanziellen Mitteln und Arbeitskräften mangelt. Automatisiertes close reading mit Hilfe von KI kann es Wissenschaftlern ermöglichen, sich effizienter mit großen Textsammlungen auseinanderzusetzen und so den Zugang zu umfassender Literaturanalyse zu demokratisieren.
Die Verbindung von cultural analytics mit modernen LLMs eröffnet zusätzliche Perspektiven, indem sie quantifizierbare und interpretative Ansätze in der Analyse kultureller Texte miteinander verknüpft. Insbesondere ermöglichen LLMs, kulturelle und linguistische Muster in großen Textkorpora zu erkennen und zu deuten – ein Ansatz, der in der cultural analytics und den Digital/Computational Literary Studies bereits zentrale Beachtung findet (vgl. Manovich 2020; Hatzel et al. 2023; Mélanie-Becquet et al. 2024). Darüber hinaus bestätigen aktuelle Untersuchungen, dass LLMs nicht nur zur automatisierten Klassifikation, sondern auch zur Förderung eines tieferen Verständnisses kultureller Diskurse beitragen können (vgl. Bamman et al. 2024). Diese interdisziplinäre Methodik erlaubt es, literarische Artefakte in einen breiten kulturellen Kontext zu stellen und so neue Forschungsfragen zu generieren, die über traditionelle close-reading-Ansätze hinausgehen. Zudem fördert die Kombination von cultural analytics und LLMs den Aufbau ressourceneffizienter Analysemethoden, die insbesondere für die Untersuchung weniger erforschter literarischer Strömungen von großer Bedeutung sind.
Unsere Ergebnisse zeigen, dass der Einsatz von LLMs zwar mit Kosten verbunden ist, sowohl an Rechenleistung als auch finanziell, die Vorteile in Bezug auf analytische Tiefe und Effizienz jedoch erheblich sind. Das hier verwendete GPT-Modell zeigte eine starke Fähigkeit zur Unterstützung des close reading, indem es detaillierte Antworten lieferte und einschlägige Textstellen identifizierte, die mit wissenschaftlichen Interpretationen übereinstimmen. In den folgenden Abschnitten erläutern wir unsere Methodik, präsentieren die Ergebnisse unserer Analyse und diskutieren die Implikationen für die zukünftige Forschung in den DH. Wir argumentieren, dass die Integration von LLMs in die geisteswissenschaftliche Forschung die Forschungsergebnisse verbessert und den Weg für eine integrativere und ressourceneffizientere akademische Forschung ebnet.
Fragestellung und Methodik
Kann ein GPT-Modell die feingliedrige literaturwissenschaftliche Analyse unterstützen? Konkret soll gezeigt werden, wie automatisiertes close reading für die Vorarbeiten für die inhaltliche und stilistische Analyse des Batty-Weber-Korpus eingesetzt werden kann. Methodisch orientieren wir uns an der Untersuchung von Underwood (vgl. 2023), der in einem Romankorpus das Verhältnis von erzählter Zeit und Erzählzeit mit Hilfe eines LLMs untersucht hat. Für die vorliegende Fallstudie widmen wir uns der Kriegsthematik, die in Webers Texten häufig wiederkehrt und sich größtenteils auf den Ersten Weltkrieg bezieht. Des Weiteren wird die Kriegsthematik hinsichtlich ihrer Bildlichkeit analysiert: Dazu werden aus dem Korpus alle (potenziellen) Belege extrahiert, die die Stilmittel der Metapher, der Metonymie oder des Vergleiches beinhalten.
Das Korpus für diese Studie besteht aus Batty Webers Abreißkalender, einer Sammlung von täglichen Kolumnen in deutscher Sprache, die über mehrere Jahrzehnte im frühen 20. Jahrhundert verfasst wurden (online publiziert unter: https://battyweber.uni.lu). Das Korpus umfasst 6.817 Einzeltexte aus den Jahren 1913 bis 1940, wobei durchschnittlich 250 Kalenderblätter pro Jahr enthalten sind. Die Texte weisen eine durchschnittliche Länge von 656 Wörtern auf, wobei einzelne Sätze im Mittel 21,7 Wörter umfassen. Der Gesamtumfang des Korpus beträgt ca. 3,8 Millionen Wortformen (Tokens ohne Satzzeichen).
Auswahl und Konfiguration des Sprachmodells
Für diese Studie verwendeten wir das von OpenAI entwickelte GPT-4o-Modell (vgl. Brown et al. 2020). Der Zugriff auf das Modell erfolgte über die OpenAI-Anwendungsschnittstelle und ermöglichte die Integration in unsere Datenverarbeitungspipeline mittels eines Python-Skripts. Aufgrund der historischen und sprachlichen Besonderheiten des Korpus zogen wir in Erwägung, das Modell an einer Teilmenge der Abreißkalender-Texte zu verfeinern, um sein Verständnis von Sprache und Kontext zu verbessern (vgl. Howard und Ruder 2018). In Anbetracht der begrenzten Ressourcen entschieden wir uns jedoch für die Verwendung des vortrainierten Modells mit sorgfältig ausgearbeiteten Aufforderungen, um die gewünschten Antworten zu erhalten.
Aufgabendesign und Prompt-Engineering
Das Hauptziel bestand darin, die Fähigkeit des Modells zu bewerten, ein automatisiertes close reading durchzuführen, indem mittels unterschiedlicher Prompts kriegsrelevante Metaphern, Metonymien und Vergleiche aus dem Korpus extrahiert werden. Das System soll dazu jeden Text satzweise „lesen“ und jeweils die Identifikation eines Wortes oder einer Phrase sowie die Klassifikation durchführen. Ergänzend dazu sollte eine Erklärung generiert werden, warum es sich um das jeweilige Stilmittel handelt. Für diese explorativen Studien wurde mit vier verschiedenen Prompts gearbeitet, um die bestmögliche Formulierung für die vorliegende Aufgabe zu ermitteln. Die vier Prompts unterscheiden sich hinsichtlich ihrer Zugangsweise und ihrer Komplexität. So enthält der erste Prompt z.B. nur die einfache Anweisung, die drei Stilmittel zu extrahieren. Die Aufforderungen wurden möglichst klar und kontextbezogen konzipiert, damit das GPT-Modell genügend Informationen erhält, um genaue und relevante Antworten zu geben (vgl. Liu et al. 2021).
Prompt 1 (= zero-shot Prompt)
Read the text passage below after these instructions. Search for all sentences containing comparisons, metaphors or metonymies for descriptions of war in the text. Consider only each sentence individually, do not go beyond the boundary of the sentence. Note that the texts are referring to WW 1.
Now, analyze the following passage:
<Es folgt der Text eines Kalenderblattes.>
Mit dem Prompt wurde also auch der Text des jeweiligen Kalenderblattes für die Analyse übergeben. Die Kompetenz des LLMs wurde also nicht im Sinne eines Wissensspeichers angezapft, sondern vielmehr soll es bei der Identifikation und Extraktion von Themen und Stilmitteln assistieren.
Für die Ausgabe wurde eine neue Funktionalität von OpenAIs Programmierumgebung genutzt, indem nämlich die Ausgabe in der Struktur eines JSON-Objekts erfolgt, wodurch jede der mehr als 6.000 Abfragen die gleiche tabellarische Struktur erzeugt. Diese hat schematisch das folgende Format:
- Satznummer
- Text des Satzes
- Kategorie („metaphor“, „metonymy“, „comparison“)
- Erklärung des Stilmittels im vorliegenden Satz
- Konfidenz des Systems für die Kategorisierung („low“, „medium“, „high“)
- Sentiment des Stilmittels („negative“, „neutral“, „positive“)
Durch dieses Ausgabeformat ist sichergestellt, dass jede Abfrage die gleiche Struktur erhält, sodass schließlich alle der mehr als 6.000 Abfragen einheitlich in eine Gesamttabelle überführt werden können.
Prompt 2 (= just definition)
Read the text passage below after these instructions. Search for all sentences containing examples for the figures of speech „metaphors“, „comparisons“ or „metonymies“ related to the descriptions of war in the text below. Consider only each sentence individually, do not go beyond the boundary of the sentence. Note that the text is a feuilleton text from a newspaper from the beginning of the 20th century. References to war mean WW 1. To help you with this task, I am providing also definitions and examples for the figures of speech you are going to identify. Take also the following definitions into account!
Definition of a „metaphor“:
Eine Metapher ist eine Stilfigur, ein „sprachliches Bild“, das auf einer Ähnlichkeitsbeziehung zwischen zwei Gegenständen bzw. Begriffen beruht, d.h., aufgrund gleicher oder ähnlicher Bedeutungsmerkmale findet eine Bezeichnungsübertragung statt (z.B. „der Himmel weint“ für „es regnet“). Häufig wird eine Metapher auch als verkürzter Vergleich beschrieben, wobei der Vergleich als solcher jedoch nicht ausgedrückt wird. Metaphern können in substantivischer, adjektivischer und verbaler Form im Satzkontext auftreten (z.B. „Fuchsschwanz“ für „Handsäge“, „spitze Bemerkung“ für „verletzende Bemerkung“, „sich zügeln“ für „sich zurückhalten“).
Definition of a „metonymy“:
Eine Metonymie ist eine Stilfigur, bei der ein Wort oder ein Konzept durch eine verwandte Bezeichnung ersetzt wird, die mit dem Gemeinten – im Gegensatz zur Metapher – durch einen sachlichen (z.B. räumlichen, zeitlichen, kausalen, instrumentalen) Zusammenhang bzw. durch semantische Kontiguität verknüpft ist. Beispiele: „Seide tragen“ für „Kleidung aus Seide tragen“, „Goethe lesen“ für „ein Werk von Goethe lesen“, „das Weiße Haus schweigt“ für „die Regierung der USA schweigt“, „das Zepter niederlegen“ für „die Regierungsgewalt abgeben“. Eine Spezialform ist die „Synekdoche“.
Definition of a „comparison“:
Ein Vergleich ist ein Stilmittel, bei dem mindestens zwei unterschiedliche Dinge, Personen oder Situationen direkt gegenübergestellt werden, um eine Ähnlichkeit zu betonen. Oft wird die Vergleichspartikel „wie“ dafür verwendet. Der Vergleich wird also auch grammatisch direkt ausgedrückt.
Dieser Prompt ist nun beträchtlich länger und die Intention ist, dem System Definitionen für die drei Stilmittel zu übergeben, wodurch im Vergleich mit dem „Zero shot“-Prompt exaktere Resultate generiert werden sollten. Die Definitionen stammen aus dem linguistischen Lexikon von Bußmann (vgl. 2008) und beinhalten auch Spezialformen, wie z.B. die Synekdoche, eine Form der Metonymie, wobei einem Objekt ein menschlicher Aspekt zugeschrieben wird. Mittels dieser Definitionen sollte das LLM also genauer für die Aufgabe instruiert werden.
Im nächsten Prompt 3 wurde anstelle der Definitionen auf prototypische Beispiele für die drei Stilmittel fokussiert, während der Rest des Prompts identisch blieb. Für Metapher, Metonymie und Vergleich wurden jeweils drei Beispiele übergeben. Ähnlich wie beim vorigen Prompt sollte das LLM dadurch in die Lage versetzt werden, anhand der Beispiele seine Aufgabe zu „lernen“ und sich besser darauf einzustellen (sogenannter „Few shot“-Prompt). Im folgenden Ausschnitt ist lediglich ein Beispiel für eine Metapher wiedergegeben. Im Beispielsatz wurde das identifizierte Stilmittel durch *[…]* markiert, und in einer Analyse wurde erläutert, warum es sich um das jeweilige Stilmittel handelt und wie es expliziert werden kann.
Prompt 3 (= few-shot)
[…]
To identify a metaphor and how to analyse them, orient yourself to these examples.
[…]
Example 3
„In einem der armen, zerschossenen Wälder, in denen die schönsten Eichen nur noch verstümmelte Stümpfe sind, die im Frühjahr zu grünen versuchen, *wie ein todwundes Wild* noch den Kopf hebt oder mit den Läufen zuckt.“
Analysis
The sentence compares the damaged trees in the war-torn forest to a mortally wounded animal, using the phrase „wie ein todwundes Wild“. This comparison highlights the devastation of war.
Prompt 4 schließlich ist eine Kombination aus den beiden vorherigen (= few-shot-definition), enthält also sowohl die Beispiele mit Erklärungen als auch die Definitionen für die Stilmittel.
Unter Anwendung der beschriebenen Methodik haben wir das Sprachmodell beauftragt, Passagen im Abreißkalender zu identifizieren und zu analysieren, die den Krieg und damit verbundene Themen beschreiben. Das Modell lieferte detaillierte Ergebnisse in tabellarischer Form, einschließlich Seitenzahlen, Auszügen relevanter Passagen und Erläuterungen zu deren Bedeutung. Alle vier Prompts wurden kombiniert mit allen mehr als 6.000 Texten zur Generierung an das GPT-4o-Modell geschickt, welches zum Zeitpunkt der Abfassung dieses Beitrags das leistungsfähigste Modell war. Dieser Prozess dauert mehrere Stunden und es fallen Kosten von ca. 100 US-Dollar an. Da wir mit verschiedenen Prompt-Verfeinerungen experimentiert haben, können sich die Kosten schnell aufsummieren. Für die Sinnhaftigkeit und Machbarkeit solcher Projekte gilt es also, den Kostenaspekt abzuwägen. Die verwendeten Prompts, das Python-Skript sowie die vollständige Ergebnisliste mit allen Stilmitteln werden über das GitHub-Repositorium https://github.com/plumaj/batty-prompt zur Verfügung gestellt.
Ergebnisse
Die vier Prompts generierten teilweise recht divergierende Resultate, wie die Anzahlen in der folgenden Tabelle zeigen, was als ein Hinweis darauf gedeutet werden kann, dass die Prompts jeweils recht unterschiedlich interpretiert wurden. Hier fällt besonders der Prompt „just definition“ auf, durch den allein 3.177 Metaphern identifiziert wurden. Eine kursorische Durchsicht dieser Resultate ergibt Folgendes: Tatsächlich wurden hier überwiegend Metaphern identifiziert, allerdings nicht zwangsläufig zur Kriegsthematik, d.h., dieser Aspekt des Prompts wurde vom LLM ignoriert oder falsch interpretiert; für die folgende Diskussion wird dieser Prompt daher ausgeschlossen.
| comparison | metaphor | metonymy | paradox | simile | sum | |
| few-shot | 366 | 418 | 191 | 0 | 0 | 975 |
| few-shot definition | 533 | 818 | 216 | 0 | 0 | 1.567 |
| just definition | 1.712 | 3.177 | 722 | 0 | 1 | 5.612 |
| zero-shot | 508 | 1.300 | 337 | 1 | 56 | 2.002 |
Tabelle 1: Übersicht der extrahierten Stilmittel pro Prompt.
Die Resultate der übrigen drei Prompts liegen dichter beieinander, wobei der „Few shot“-Prompt die wenigsten und der „Zero shot“-Prompt die meisten Resultate liefert. Für Letzteren ist noch erwähnenswert, dass das System auch 56 similes (als Untergruppe zu comparison, wobei der Fokus auf Wörtern wie „wie“ und „als“ liegt) und ein Paradox („Wo die,die einen Krieg heute gewinnen, ihn ja doch verlieren!“, wobei es sich um eine widersprüchliche Aussage handelt) identifiziert, obwohl nicht danach gefragt wurde. Dies ist ein weiterer Beleg dafür, dass bei GPT-Systemen immer mit gewissen Unzuverlässigkeiten zu rechnen ist, die im vorliegenden Fall jedoch durchaus konzeptuell passend sind.
Abbildung 1 soll einen Eindruck vom „Leseprozess“ des LLMs vermitteln: Geordnet nach Datum und Satznummer sind die identifizierten Sätze mit den zugeordneten Stilmitteln und der Erklärung zu sehen. Auf diese Art wird erkennbar, wie die Stilmittel im jeweiligen Text sukzessive aufeinander folgen.
Aufgrund der schieren Menge der Stilmittel in Batty Webers Kalenderblättern ist es kaum möglich, eine umfängliche Analyse oder auch eine Evaluation der Qualität der verschiedenen Prompts zu geben. Vielmehr muss sich hier auf die Präsentation einiger ausgewählter Beispiele beschränkt werden.
Das Stilmittel des Vergleichs lässt sich relativ einfach über das Vorhandensein der Vergleichspartikel „wie“ identifizieren und das LLM scheint auch diese Strategie zu verwenden. In der Erklärung werden die Vergleichsphrasen korrekt zitiert (z.B. „wie Kräuter im Maien“, „wie […] Mordstahl“, „wie […] Menschen“) und die Struktur des Vergleichs wird erläutert. Da die Prompts weitestgehend auf Englisch formuliert sind, erfolgt auch die Antwort in derselben Sprache.
| 1924-02-08 | |
| Glücklich das Land, dessen Militärmusik nie in den Fall kommt, seinen Söhnen in der Schlacht zum Sturmangriff die nötige Courage anzublasen, fünf Minuten bevor der Tod sie fällen wird „wie Kräuter im Maien“. | The phrase „wie Kräuter im Maien“ compares the soldiers being struck down by death to herbs being cut down in May, highlighting the suddenness and inevitability of death in war. |
| 1916-06-23 | |
| Ich dachte: Wie aus einem fauchenden, surrenden Stück Mordstahl dieses friedfertige Blumenblatt werden konnte, so wird auch einmal aus dem Krieg wieder Frieden, aus dem Schlachtfeld wieder der gründende Acker, aus dem Haß wieder Versöhnung. | The sentence uses a series of comparisons to illustrate transformation: from „Mordstahl“ to „friedfertige Blumenblatt“, from „Krieg“ to „Frieden“, from „Schlachtfeld“ to „gründende Acker“, and from „Haß“ to „Versöhnung“. These comparisons highlight the hope for peace and reconciliation after the war. |
| 1915-07-01 | |
| Wir sind wie Menschen, die im Wartezimmer eines Zahnarztes sitzen. | The phrase „wie Menschen, die im Wartezimmer eines Zahnarztes sitzen“ compares the experience of waiting for the war to end to sitting in a dentist’s waiting room, highlighting the anxiety and anticipation associated with war. |
Tabelle 2: Beispielergebnisse few-shot
Während sich die Erläuterungen der Kriegsthematik für die ersten beiden Beispiele auf den jeweiligen Satz beziehen („Tod sie fällen“ > „wie Kräuter im Maien“, „Mordstahl“ > „friedfertige[s] Blumenblatt“) und die Vergleiche in ihrer Gänze in diesem Satz realisiert werden, verhält es sich anders mit dem dritten Beispiel: Aus dem isolierten Satz kann die Interpretation zur „anxiety and anticipation associated with war“ nicht direkt herausgelesen werden. Hier hat das LLM den weiteren Kontext des Kalenderblattes miteinbezogen, in dem es tatsächlich um den Ersten Weltkrieg geht. Die Interpretation des Vergleichs im Kriegskontext ist demnach also prinzipiell korrekt. Auch hier hat das LLM also eine Vorgabe des Prompts, nämlich nur innerhalb der Grenzen eines Satzes zu bleiben, ignoriert.
Der Prompt „few-shot definition“ identifizierte im Ganzen 818 kriegsbezogene Metaphern, von denen einige charakteristische Exemplare im Folgenden aufgeführt sind. Insgesamt erhält man den Eindruck, dass Metaphern an sich recht gut erkannt werden. Auch wenn die Erklärungen teilweise pauschalisierende und unspezifische Äußerungen enthalten (z.B. „devastation of war“), so ist die hermeneutische Leistung der Metaphernbeschreibung doch positiv hervorzuheben. Das LLM ist also durchaus in der Lage, die Verbindung des mechanischen, eventuell industriellen „Schwungrades“ mit den allgemeinen Auswirkungen des Krieges oder die Naturereignisse „Winter“ oder „Hagel“ in Verbindung mit „Tod“ zu setzen, wodurch die prinzipielle Leistung der Metapher korrekt erfasst wird. Auch im letzten Beispiel erscheint eine Naturmetapher mit der „Blüte der Mannheit“, die dann wiederum mit dem Tod im Krieg in Verbindung gebracht wird.
| 1919-03-14 | |
| Das bluttriefende Schwungrad des Krieges schwingt in der Heimat entsetzlich aus. | The phrase „das bluttriefende Schwungrad des Krieges“ metaphorically describes the war as a blood-soaked flywheel, suggesting the ongoing and horrific impact of war on the homeland. |
| 1917-01-31 | |
| Winter ist Tod. | The sentence „Winter ist Tod“ uses a metaphor to equate winter with death, suggesting the harshness and lifelessness associated with winter, akin to the devastation of war. |
| 1914-10-30 | |
| Und da hinein heult, kracht, zischt, wuchtet es weiter von betäubenden Schlägen und stählernem Hagel und riesigen Stichflammen. | The phrase „stählernem Hagel“ (steel hail) metaphorically describes the artillery fire as hail, emphasizing the destructive and relentless nature of war. |
| 1931-11-24 | |
| Die Pflastersteine langweilen sich zu Tod. | The phrase „Die Pflastersteine langweilen sich zu Tod“ metaphorically attributes human boredom to the cobblestones, indicating a lifeless and dull environment, which can be related to the desolation of war. |
| 1916-08-03 | |
| Der Tod reißt nicht Tag für Tag in langen Reihen die Blüte unserer Mannheit aus dem Volk, durch unsere Straßen schleppen sich keine Krüppel, von denen das Vaterland das Opfer ihrer gesunden Glieder gefordert hat. | The phrase „Der Tod reißt ... die Blüte unserer Mannheit aus dem Volk“ metaphorically describes death as tearing the best of the nation’s men from the people, attributing a violent action to death. |
Tabelle 3: Beispielergebnisse few-shot definition
Mit 216 Belegen repräsentieren die Metonymien die kleinste Gruppe der erkannten Stilmittel. Aus den folgenden Beispielen geht hervor, dass das LLM Metonymien auf der Einzelwortebene verortet: „Rot“ > „Blut“, „Eingeweide“ > „Schützengräben“, „Feldgraue“ > „Soldaten“. Auch hier kann generell konstatiert werden, dass die Zuordnungen und Erklärungen des LLMs größtenteils zutreffend sind.
| 1920-03-26 | |
| Und das Rauten-Aß daneben grinst: Rot ist Trumpf! Blut ist Trumpf! | The phrase „Rot ist Trumpf! Blut ist Trumpf!“ uses metonymy to associate the color red with blood, emphasizing the violent and deadly nature of war. |
| 1917-03-11 | |
| Meine Eingeweide waren Schützengräben und mein ganzes Innere ein Trommelfeuer. | The sentence uses metonymies to describe the internal turmoil of the narrator by comparing „Eingeweide“ (entrails) to „Schützengräben“ (trenches) and „mein ganzes Innere“ („my entire inner self“) to „Trommelfeuer“ (drumfire), both of which are elements associated with war. |
| 1923-10-14 | |
| Und an der Eisenbahn hinauf und hinunter zogen Feldgraue die Wachen auf. | The term „Feldgraue“ is a metonymy for German soldiers, referring to them by the color of their uniforms, which is associated with the military presence during the war. |
Tabelle 4: Beispielergebnisse zero-shot
Die Abgrenzung zu Metaphern ist mitunter schwierig und müsste in einer manuellen Feinanalyse diskutiert werden: Man vergleiche etwa die obige Metapher „Winter ist Tod“ mit der Metonymie „Blut ist Trumpf“. Solche subtilen, oft an den Kontext gebundenen Unterschiede machen deutlich, dass heutige LLMs noch nicht als ganz zuverlässige, autonom agierende Instrumente zur Textanalyse eingesetzt werden können.
Abschließend soll die zeitliche Verteilung der Stilmittel über die gesamte Periode analysiert werden. Die folgende Abbildung zeigt die Häufigkeit der einzelnen Stilmittel über die Jahre hinweg und es zeigt sich sehr deutlich, wie die kriegsbezogenen Belege in den Jahren 1914 bis 1920 gegenüber den übrigen Jahren dominieren. In den Jahren danach nimmt die Anzahl beträchtlich ab. Diese Darstellung kann darüber hinaus auch als eine indirekte Bestätigung der weitgehenden Korrektheit der Zuordnungen interpretiert werden.
Zusammenfassung der Ergebnisse
Insgesamt hat die Anwendung des LLM auf den Abreißkalender gezeigt, dass es ein erhebliches Potenzial für die Unterstützung bei Aufgaben des close reading hat. Das Modell war in der Lage, große Textmengen zu verarbeiten und aufschlussreiche Analysen zu den Stilmitteln zu liefern. Dieser Ansatz kann die Effizienz von Literaturstudien erheblich steigern, insbesondere bei Projekten mit geringen Ressourcen (vgl. Damai und Postema 2023). Das Modell identifizierte zahlreiche Belegstellen, an denen Batty Weber die Auswirkungen und Schrecken des Krieges auf die Gesellschaft, die Darstellung von Soldaten und den breiteren soziopolitischen Kontext der damaligen Zeit erörtert. Für unsere Fallstudie ließ sich das LLM überzeugend als hermeneutisches Hilfsmittel, als effizienter Leser und Exzerpierer einsetzen. Die Resultate stellen dann eine Vorstufe der eigentlichen literatur- oder kulturwissenschaftlichen Textanalyse dar.
Diskussion
Die Anwendung eines aktuellen großen Sprachmodells zur Durchführung von automatisiertem close reading in Batty Webers Abreißkalender hat sowohl das Potenzial als auch die Herausforderungen der Integration fortschrittlicher NLP-Techniken in die Forschung im Bereich DH aufgezeigt. In dieser Studie haben wir festgestellt, dass das LLM große Textmengen effektiv verarbeiten und aufschlussreiche Analysen zu bestimmten Themen liefern kann. Bestimmte Einschränkungen und Überlegungen schreiben jedoch einen vorsichtigen Ansatz bei der Anwendung dieser Methoden vor.
Ob weitergehende hermeneutische Aufgaben an ein LLM übergeben werden können, müsste in weiteren Studien überprüft werden. Es erscheint uns allerdings offensichtlich, dass die LLM-gestützte Methode über eine korpusgestützte Methode hinausgeht bzw. sie sinnvoll ergänzen kann. Neben den angesprochenen Problemen, dass die Prompts hinsichtlich des Bezugs zur Kriegsthematik nicht immer einwandfrei funktionierten, liegt eines der noch zu lösenden Hauptprobleme in der Evaluation der Ergebnisse: Im vorliegenden Fall liegt kein manuell annotiertes Korpus für Vergleichszwecke vor. Es ist daher nicht möglich (oder nur durch hohen manuellen Aufwand) zu überprüfen, welche Belege falsch klassifiziert (false positives) und welche übersehen (false negatives) wurden.
Jüngste Fortschritte in der NLP, insbesondere die Entwicklung von transformerbasierten Modellen wie GPT-4 (vgl. Vaswani et al. 2018) haben die Möglichkeiten der automatischen Textanalyse erheblich verbessert. Diese Entwicklungen ermöglichen neue methodische Ansätze, die es erlauben, umfangreiche Korpora zu analysieren, die zuvor aufgrund von Ressourcenbeschränkungen kaum zugänglich waren (vgl. Terras 2022). Unsere Ergebnisse stimmen mit früheren Untersuchungen überein, die den Nutzen von LLMs bei der Aufdeckung thematischer Elemente in literarischen Texten belegen (vgl. Damai und Postema 2023; Underwood 2023). Gleichzeitig zeigen sich jedoch Limitationen, insbesondere in der genauen Interpretation nuancierter und historisch geprägter Sprache sowie in der Transparenz der Modellentscheidungen, da Verzerrungen und Befangenheit aus den zugrundeliegenden, heterogenen Datensätzen in den Ergebnissen wiederauftauchen können (vgl. Rudin 2019; Shah et al. 2020).
Besonders hervorzuheben ist der kulturelle Kontext: Der Abreißkalender ist tief in der luxemburgischen Geschichte und Kultur verankert, was nicht nur neue Perspektiven für die Luxemburgistik eröffnet, sondern auch einen Beitrag zur Erhaltung der regionalen Literatur leisten kann (vgl. Krauwer 2003). Zudem ist das Verfahren hilfreich zur Exzerptesammlung und Belegstellenkompilation, was die Nachvollziehbarkeit der Ergebnisse unterstützt. Gleichzeitig übergeneralisieren LLMs oftmals, sodass – vermutlich – mehr Belegstellen identifiziert werden, als durch die ursprüngliche Konzeption des Prompts tatsächlich erwartet wird. Dies verdeutlicht, dass mehr Prompt-Engineering nötig ist, um sicherzustellen, dass alle Aspekte korrekt interpretiert werden, und um zu verhindern, dass bestimmte Aspekte, wie die Vorgabe, ein Stilmittel ausschließlich innerhalb des vorliegenden Satzes zu interpretieren und keinen darüberhinausgehenden Kontext zu berücksichtigen, ignoriert werden.
Insgesamt unterstreicht diese Studie die Notwendigkeit eines vorsichtigen, interdisziplinären Ansatzes, der menschliche Aufsicht, gezielte Modellanpassungen und eine kritische Reflexion der ethischen Implikationen vereint, um das Potenzial von LLMs in den DH optimal zu nutzen und ihre Schwächen zu adressieren.
Konklusion
Zusammenfassend lässt sich sagen, dass die Integration großer Sprachmodelle in die DH trotz der verbleibenden Herausforderungen sehr vielversprechend scheint. Wenn man sich mit den Einschränkungen und ethischen Erwägungen auseinandersetzt, können diese Technologien die wissenschaftliche Arbeit erheblich bereichern und die detaillierte Analyse umfangreicher Textsammlungen leichter zugänglich und effizienter machen.
Trotzdem bedeutet dies nicht, dass manuelle Annotation „tot ist“ – also, dass man in wenigen Minuten einen Datensatz klassifizieren und offen zugänglich machen kann. Zwar haben LLMs wie ChatGPT eine Debatte darüber ausgelöst, ob die traditionelle Datenbeschriftung obsolet ist, doch bleibt die menschliche Rückmeldung das Fundament zuverlässiger KI-Systeme. Reine synthetische Daten und KI-gestützte Beschriftungen weisen nachweisliche Mängel auf, etwa in Bezug auf Diversität, Genauigkeit und die Verstärkung von Vorurteilen. Anstatt also den Datenanmerkungsprozess vollständig durch KI zu ersetzen, könnte ein umgedrehter Ansatz, bei dem menschliche Experten die KI bei der Datenaufbereitung unterstützen, nicht nur die Qualität der Daten verbessern, sondern auch zu einer robusteren und faireren Modellentwicklung beitragen.
Diese Perspektive unterstreicht die Bedeutung der interdisziplinären Zusammenarbeit, in der Fachwissen aus den DH und den Computerwissenschaften zusammenfließt, um die Potenziale von LLMs optimal zu nutzen und gleichzeitig ihre Schwächen zu adressieren. Letztlich wird ein solcher Ansatz dazu beitragen, die Herausforderungen im Umgang mit automatisierten Textanalysen zu meistern und den Weg für eine ethisch verantwortungsvolle Anwendung von KI in der geisteswissenschaftlichen Forschung zu ebnen.
Abschließend zeigt das Fallbeispiel von Batty Webers Abreißkalender, wie der Einsatz von großen Sprachmodellen neue Wege in der Literatur- und Kulturforschung eröffnen kann. Batty Weber dient dabei als exemplarischer Beleg dafür, dass LLMs nicht nur die Effizienz bei der Analyse umfangreicher Texte steigern, sondern auch dazu beitragen können, kulturhistorische Fragestellungen differenzierter zu erfassen und zu interpretieren. Diese explorative Methode, die traditionelle close-reading-Ansätze mit innovativen, datenbasierten Analyseverfahren kombiniert, stellt einen vielversprechenden Ansatz dar, um die kulturelle Bedeutung und den historischen Kontext literarischer Werke neu zu beleuchten.
Literaturverzeichnis
- Bamman, David, Kent K. Chang, Li Lucy und Naitian Zhou. „On Classification with Large Language Models in Cultural Analytics“. arXiv:2410.12029, 2024.
- Brown, Tom B., Benjamin Mann, Nick Ryder et al. „Language Models Are Few-Shot Learners“. Advances in Neural Information Processing Systems 33, 2020, S. 1877-1901.
- Bußmann, Hadumod (Hrsg.). Lexikon der Sprachwissenschaft. Kröner, 2008.
- Damai, Puspa, und Barbara Postema. „Humanities in the Time of ChatGPT and Other AI“. Critical Humanities 2 (1), 2023, S. i-vii.
- Hatzel, Hans Ole, Haimo Stiemer, Chris Biemann und Evelyn Gius. „Machine learning in computational literary studies“. it – Information Technology 65 (4-5), 2023, S. 200-217. doi: 10.1515/itit-2023-0041.
- Howard, Jeremy, und Sebastian Ruder. „Universal Language Model Fine-tuning for Text Classification“. Proceedings of the 56th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics, herausgegeben von Iryna Gurevych und Yusuke Miyao. Association for Computational Linguistics, 2018, S. 328-339.
- Krauwer, Steven. „The Basic Language Resource Kit (BLARK) as the First Milestone for the Language Resources Roadmap“. Proceedings of SPECOM, 2003, S. 8-15.
- Liu, Pengfei, Weizhe Yuan, Jinlan Fu, Zhengbao Jiang, Hiroaki Hayashi und Graham Neubig. „Pre-train, Prompt, and Predict: A Systematic Survey of Prompting Methods in Natural Language Processing“. arXiv:2107.13586, 2021.
- Mélanie-Becquet, Frédérique, Jean Barré, Olga Seminck et al. (2024): „BookNLP-fr, the French Versant of BookNLP. A Tailored Pipeline for 19th and 20th Century French Literature“. Journal of Computational Literary Studies 3 (1), S. 1-34. doi: 10.48694/JCLS.3924.
- Manovich, Lev. Cultural Analytics. MIT Press, 2020.
- Rudin, Cynthia. „Stop Explaining Black Box Machine Learning Models for High Stakes Decisions and Use Interpretable Models Instead“. Nature Machine Intelligence 1 (5), 2019, S. 206-215.
- Shah, Deven Santosh, H. Andrew Schwartz und Dirk Hovy. „Predictive Biases in Natural Language Processing Models: A Conceptual Framework and Overview“. Proceedings of the 58th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics, herausgegeben von Dan Jurafsky, Joyce Chai, Natalie Schluter und Joel Tetreault. Association for Computational Linguistics, 2020.
- Terras, Melissa. „Digital Humanities and Digitized Cultural Heritage“. The Bloomsbury Handbook to the Digital Humanities, herausgegeben von James O’Sullivan. Bloomsbury, 2022, S. 255-266.
- Underwood, Ted. „Using GPT-4 to measure the passage of time in fiction“. The Stone and the Shell [Blog], 19. März 2023. https://tedunderwood.com/2023/03/19/using-gpt-4-to-measure-the-passage-of-time-in-fiction/. Zugriff am 1. Mai 2025.
- Vaswani, Ashish, Noam Shazeer, Niki Parmar et al. „Attention Is All You Need“. Advances in Neural Information Processing Systems 30. 31st Annual Conference on Neural Information Processing Systems (NIPS 2017), herausgegeben von Isabelle Guyon, Ulrike von Luxburg, Samy Bengio et al. NeurIPS, 2018, S. 5998-6008.
„Dicks forever“! Bäitrag vum Abreißkalender an der Konstruktioun vum Edmond de la Fontaine als kulturellen Hellege
Als Publikatiounsforum iwwert allgemeng Kulturphänomener zu Lëtzebuerg an an der Welt bitt et sech un, dem Batty Weber säin Abreißkalender 1 fir d'Dicksfuerschung ze notzen an e geziilt no der Plaz an den Diskurser ronderëm den Dicks ze ënnersichen. Eng huerteg Recherche an der digitaler Versioun vum AK ënnerstëtzt den Dicksfokus. Se ergëtt 832 Referenze fir den Dicks, wärend seng Dichterkolleege Michel Lentz mat 503 Referenzen an de Michel Rodange mat 104 Referenze present sinn. Den Dicks deet sech deemno als eng wichteg Gréisst am Feuilleton ervir, an et stellt sech d’Fro, wéi seng Presenz vum Weber motivéiert ass a wat fir eng Roll a Valeur hir ënnerläit.
De Weber huet sech och ausserhalb vum AK mam Dicks befaasst, an dat méi ausféierlech a sengem Buch Erënnerongen un den Dicks (1923), dat hien am Kader vun de Feierlechkeete ronderëm den 100. Gebuertsdag vum Nationaldichter publizéiert huet. Den Titel selwer deit de perséinleche Lien tëscht dem Weber an dem Dicks un – déi zwee hunn zäitgläich zu Stadbriedemes gewunnt an de Weber ass als Kand beim Dicks an an aus gaangen. D’Erënnerongen, en ausféierlecht „Lebensbild“, baséieren op Manuskripter a Korrespondenze vum Dicks, perséinlechen Erënnerunge vum Weber a vun Zäitzeien, a beleeë ganz däitlech dem Weber seng Dicksveréierung. Dës gëtt awer, wéi am Follgende wäert argumentéiert ginn, op nodrécklech an nohalteg Aart a Weis am AK bedriwwen. Grad d’Laangzäitexistenz vum AK a seng duerchgängeg prominent Rezeptioun an der Gesellschaft erlaben et dem Weber, en Dickskult ze entwéckelen, deen, sou e weidere Punkt vun der Argumentatioun, d’Konstruktioun vum Dicks sengem kulturellen-Hellege-Status dezidéiert an effizient fërdert. D’Konzept vu kulturellen Hellegen – oder cultural saints –, rezent an der Komparatistik entwéckelt, erlaabt et, d’Veréierung vun Nationaldichter unhand vun enger Rei vu publizisteschen, institutionnellen a memoriellen Facteuren ze beliichten. Och den Diskurser, déi sech am Laf vun der Zäit ronderëm Dichterfiguren entwéckelen, gëtt hei Rechnung gedroen. Wéi dëse Status zustane kéint a wat fir eng Diskurser an Theemen en ënnerstëtzen, gëtt am Follgenden ënnersicht.
Hei gëtt dobäi just eng stéchproufaarteg Iwwersiicht vun der Diskursanalys presentéiert; d’Donnéeë sinn immens villfälteg a sinn och fir aner Analysprisme wéi dee vum kulturellen Hellege-Status ertragräich. Methodesch sinn déi 83 Dicks-Feuilletonen an Theemecluster zortéiert ginn. Eleng dorauser loosse sech schonn opschlossräich Réckschlëss iwwert d’Stellung an d’Valoriséierung vum Dichter erausliesen. Vu datt de Feuilleton zäitgebonnen ass, léisst sech aus de Cluster eng Entwécklung am Diskurs iwwert den Dicks an domadder och vu senger Roll an där vu sengem Wierk, déi de Weber hinnen zu verschiddenen Momenter zouschreift, erausfilteren. De Scanning vun de Feuilletonen ergëtt follgend fënnef Theemecluster: 1) Anekdoten a Biografie (historesch-biografesch Elementer ronderëm den Dicks a seng Epoch), 2) Dicks-Lentz-Denkmal (seng Geschicht an dem Weber seng virulent Ofleenung vum Monument), 3) Koméidisstécker (Mumm Séiss (1855), De Scholtscheîn (1856) an D’Kirmesgèscht ((1856), 4) den Dicks als Autoritéit an Ophänker fir Alldeegleches a Kulturelles a schliisslech 5) de Centenaire vun 1923.
Fir d’Ausgangsiddi, awéifern den AK dozou bäidréit, de kulturellen Hellege-Status vum Dicks ze zementéieren, auszeféieren, gräifen ech op de Cultural-Saints-Paradigma zeréck, deen an der komparatistescher Fuerschung iwwer kleng literaresch Kulture vum Sloven Marijan Dović an dem Islänner Jon Karl Helgason an hirem Wierk National Poets, Cultural Saints. Canonization and Commemorative Cults of Writers in Europe (2017) entwéckelt ginn ass. Dobäi geet et hinnen drëm ze weisen, wéi Schrëftsteller an Dichter zu Schlësselfiguren am kulturelle Gediechtnes vun Natiounen gi sinn:
„our definition of cultural saints applies to departed artists and intellectuals that have been singled out as leading representatives of their regional or national culture and are made to embody certain elementary cultural and political ideals, hence appropriating a social status and symbolic significance that has traditionally been reserved for regal authorities and religious saints.“ (Dović an Helgason 2017, 3)
Zentral fir hiert Konzept ass de Prozess vun der Kanoniséierung, deen et erlaabt, sech gläichzäiteg op de Status vun de „kulturellen Hellegen“ ze konzentréieren an op Acteuren a Prozesser, déi am Noliewe vun de sougenannten Hellegen de Wee fir déi offiziell an unhalend Confirmatioun vum Status begleet hunn. Si identifizéieren eng ganz Rei Analogien tëscht der reliéiser a kultureller Hellegspriechung, déi „as a starting point for an investigation into possible religious extensions of allegedly secularized national movements“ dingen (ibid). Sou ass zum Beispill d’Veréierung vum Corpus ganz änlech: Wärend dem reliéisen Hellege säi Corpus aus dem erzielten tugendhafte Liewen, virbildleche Verhalen a Wonner besteet, dem kulturellen Hellege säin awer virun allem aus literaresche Wierker, waren d’Transmissiounsprozesser erstaunlech änlech. Dat léisst sech unhand vun der Reproduktioun, der Appropriatioun, der kreativer Multiplikatioun, der professioneller Exegèse an der systematescher Indoktrinéierung iwwert de Wee vun der Educatioun novollzéien (vgl. ibid, 4). Den Dović an Helgason gesinn de Méiwäert vun hirer Approche dodran, datt se et erlaabt, den emotionalen Impakt vun der Veréierung vu Schrëftsteller am ëffentleche Raum ze erfaassen (vgl. ibid, 6).
Hir Approche baséiert op den dräi Haaptnotioune Kanoniséierung, Vita a Cultus.
Der Kanoniséierung kommen zwou grondleeënd Funktiounen zou: Verweist se engersäits op déi institutionaliséiert Veréierung, sou leet se anerersäits de wäitgräifenden Impakt vun der Veréierung am gesellschaftleche Beräich duer:
„the notion of cultural saints connects the secular and the religious in a way analogous to the concept of canonisation. In both cases, one can think of the canonized scripture (holy texts and artworks) and canonized individuals (the canon of saints and canonized artists), but one can also see the canon as a ritual (the veneration of saints and the veneration of great artists as cultural saints), and even as legislation (canon law, formal canonization procedures, and, on the other hand, secular instructions, conventions, and even laws that regulate the production of memorials, state holidays, christenings, and school curricula)“ (ibid, 74f.).
D’Konzept vun der Kanoniséierung erweist sech deemno als en effizienten heuristeschen Tool fir d’Noliewe vun de kulturellen Hellegen ze ënnersichen.
D’Notioun vu Vita bezitt sech op d’Potential vun enger Persoun, där hier Wierker an Doten zu enger Kanoniséierung féieren. A spéideren Epochen ginn d’Doten a Wierker dann dacks als acta sanctorum (vgl. ibid, 75) ugesinn. Déi wichtegst Proprietéiten, déi dat literarescht Wierk muss hunn, sinn d’Konstruktioun vun der Natioun hirer Vergaangenheet an Zukunft, d’Erweiderung vum Repertoire an d’Erhéijung vun engem ästheeteschen Niveau (vgl. ibid, 77). Gläichzäiteg ass den Asaz fir déi national Cause, Opklärung, Educatioun, an d’Etabléiere vun nationalen Institutiounen och Deel dovun. Märtyrertum, Leiden an d’Opfere fir d’Gemeinschaft kënne grad esou zu der Vita gehéieren (vgl. ibid).
D’Kategorie vum Cultus, déi fir eise Propos méi relevant ass, gëtt follgendermoossen definéiert:
„the category of cultus relates to the posthumous voyage of the author and his or her legacy. In this respect, one can consider how saints’ days were given special significance, how (sacred) places were designated, how relics were preserved and displayed in (secular) reliquaries, how the artistic corpus was preserved and continually reproduced, how various places and institutions were christened in the saints’ names, how the saints’ effigies and icons have been (re)reproduced, and how rituals developed along with the saints’ legacies.“ (ibid)
Cultus beschreift deemno d’Mesuren an d’Aktiounen, déi d’Noliewe vu kulturellen Hellege fërderen an si am kulturelle Gediechtnes verankeren: Reeditioune vun de Wierker, reegelméisseg Opféierungen, Commemoratioune beim Ulooss vu Gebuerts- an Doudesdeeg, Veréierung oder Expositioun vun de perséinlechen Objeten a Muséeën an Ausstellungen an déi transgenerationell Vermëttlung iwwert de Wee vun der Educatioun (vgl. ibid, 78).
D’Theorie ronderëm de Cultural-Saints-Paradigma bitt deemno eng ganz Rei vun interessanten Unhaltspunkter, fir sech d’Verschaffe vum Dicks senger Biografie, sengem Wierk a senger Wierkung méi genau am AK unzekucken. Wéi Dović an Helgason ënnersträichen, waren de Kult, d’Veneréierung an d’Hellegspriechung vu Persounen ëmmer schonn Deel vum gemeinschaftleche Liewen zënter der Urgeschicht, an déi reliéis a sekulär Veréierung waren ëmmer enk matenee verbonnen. D’Wuertfeld vun der reliéiser Veréierung, respektiv de Lien tëscht Relioun a Kultur, léisst sech och zu Lëtzebuerg scho fréi am Diskurs iwwert d’Nationaldichter erëmfannen. Sou zum Beispill am Kader vun de Feierlechkeete vun der nationaler, politescher an institutioneller Unerkennung vum Michel Rodange. Am zweete Fascicule vun der Jongheemecht vun 1926, déi déi kulturell Hellegspriechung vum Auteur vum Renert virbereet, liest een:
„Gleckleche Rodange, dass du önnerm Buedem leis! D’Zeidonge gin ’lo Extra-Nummern eraus; Kommissio’ne gin agesât, an eso’guer de’, de’ zo’ denger Zeit net fèrdeg go’fen dech z’erwöttern, lafe mam Trapp virun. Haut huet eng Klick, grâd we’ beim Lentz, Dicks a Spoo, dech helleg gesprach, an duerge’nt darf kên opmuxen, soss gêt et him fir de Kapp. De’ Apostel, de’ eppes vun der Sâch verstin oder wölle versto’en, stèlle Sätz a Behâptongen op, de’ mir richtewèch Leit we’ de ‚Glaubefestechleg‘ unhuele mussen. Kaum haten s’em Dicks d’Râchfâs vrun der Nues geschwänkt, do trompätte se dir schon de Mangnificat. Se kommen ê fir we’ de ‚sche’ne Je’sepchen‘ um Pärdsmârkt, dén haut Prabelien a muer Maisfâle fêlhuet.“ ([E von der âler Erd] 1926, 19)
Och wann d’Wuertfeld vun der Hellegspriechung hei zwar däitlech kritesch a satiresch agesat gëtt, ass et interessant wëll et déi zeremoniell a kanonsiéierend Aktivitéiten an Terme vun enger Hellegspriechung souwuel faasst wéi och entlarvt.
E puer Méint drop, de 16. Dezember 1926, fënnt een an engem AK-Feuilleton, dee souzesoen d’Apotheos vun Dicks-Lentz-Rodange zelebréiert, e ganz änlecht Wuertfeld. Allerdings si mer hei net méi an der Kritik, mee an dëser imaginéierter an humoristescher Skizz, kommentéieren den Dicks an de Lentz déi verspéit Kanoniséierung vum Rodange. Den Dicks an de Lentz ginn am Hades op der „Asphodeloswies an dem Perch spaze’eren, de fir d’Poe’ten ofgedeelt ass“, heescht et do. Se ënnerhale sech iwwert d’Rodange-Zeremonien an de Lentz ass getouft, wëll d’Lëtzebuerger säin honnertste Gebuertsdag 1920 net gefeiert hunn. Dem Dicks säin 1923 war dogéint mat groussem Pomp zelebréiert ginn:
„Lentz: [...] Dein honnertste Geburtsdaag ass jo gefeiert gin, a mein net. Den 21. Mä 1920 hätte missen all Klacken am Land lauden, an all Museken a Gesanksvereiner hätte missen d’Hemecht an de Feierwon sangen a spillen, a Rieden hätte misse gehale an de Fiendel geschwonge gin an d’Zeidongen hätte misse laang Artikelen iwwer mech brengen.“ (AK 16. Dezember 1926)
Schliisslech meckert de Lentz och nach, datt fir de Rodange eng Kantat geschriwwe ginn ass.
D’Absenz vu rituellen Akten, déi de Lentz bedauert, resp. de rituellen Appart, dee fir dem Rodange seng Veneréierung an d’Rulle bruecht gëtt, weist, wéi déi sekulär Veréierung a reliéisen Terme present war.
Verschaffe vun der Vita am Abreißkalender
D’Theemecluster ronderëm den Dicks am AK loosse sech mat Hëllef vun de Kategorië vu Vita a Cultus faassen. D’Vita, fir déi sech den Theemecluster „Anekdoten a Biografie“ ubitt, spillt eng manner prominent Roll, ma vu datt de Weber sech als éischten ausféierlech mat der Biografie vum Dicks befaasst huet, kënne mer se hei net ausser Uecht loossen. Am AK ginn d’Erënnerunge vun ënnerschiddleche Leit un den Dicks ëmmer erëm opgegraff, sief et déi vum Dicks sengem Wënzer-Noper zu Stadbriedemes oder dem Moler Franz Heldenstein seng un den Dicks als Kand. Ma och dem Dicks seng sëllegen Exploiten a verschiddene Beräicher – säin Diplom als beschte Rommelziichter vum Cercle agricole, säin Intressi fir d’Sprooch, de Folklor, d’Spréchwierder, seng Aktivitéiten als Erfinder a seng Funktioun als Riichter, déi den Dicks, änlech wéi de Goethe, als Polyhistor auszeechnen, ginn zesummebruecht.
An den Erënnerongen vun 1923 schreift de Weber ganz andrécklech iwwer seng Bekanntschaft mam Dicks. Hien huet en fir d’éischt als Papp vu senge Spillkomeroden kennegeléiert an doduerch en Abléck an d’Alldagswelt vum Dicks kritt. Dëse privilegéierten Zougang zum Dicks sengem Liewen hieft de Weber a sengem Text ervir an erlaabt him, sech am Kontext vun der Preparatioun fir d’Feierlechkeete ronderëm den 100. Anniversaire souzesoen als Autoritéit iwwer den Dicks ze affirméieren, wéi follgend Zitat weist:
„Et ass scho muneches iwer den Dicks geschriwen a gesot gin, mä ech ka vleicht dat ênt an ‚t anert soen, wat anerer net eso‘ wossten. Mei Lieweswë ass eng Zeit lang mat dem Dicks sengem zesumme gelaf. 16 Jor aus menger Kanner- an aus menger Jongenzeit hun ech am selwegten Duerf geliewt, ewe‘ den Dicks, a mat de’ sche’nste Stonnen dervun an sengem Haus, als Komerot vu senge Kanner. Ech wêss durfir vleicht eppes me’ vun em, we’ aner, de’ e kaum kannt hun, a wann der fandt, dass ech mat gro’sser Le’wt a Vere’rong vun em schwätzen, da wësst der elo, dass dat net u’geliest, mä erliewt ass.“ (Weber 1923, 7f.)
D’Erënnerongen sinn awer méi wéi just e perséinleche Réckbléck. D’Ambitioun, eng detailléiert biografesch Iwwersiicht ze ginn, steet däitlech am Vierdergrond: nieft der Geschicht vun der Famill de la Fontaine, gëtt de Weber en opschlossräichen Iwwerbléck iwwer dem Dicks seng literaresch Karriär, grad ewéi seng Lafbunn als Affekot a Riichter a seng aner Intressegebidder (Wëssenschaft, Folklor, Sprooch, Harmonieléier), seng Studien an awer och d’Geschicht vu senger Famill.
Vill Episoden aus der Biografie – dat Ugeliesent an dat Erlieftent – sinn eng éischte Kéier am AK presentéiert ginn, sou wéi déi, wou den Dicks dem jonke Weber d’Lidd vun der „Kadette vun der Sprëtz“ bäibréngt:
„Jawohl, ich weiß noch, wie ich als zehnjähriger Junge an dem Spinett neben Dicks stand und wie er mich seine ‚Kadette vun der Sprëtz‘ und seinen ‚Kanonéier‘ singen lehrte. Einmal kam Besuch, viele städtische junge Herren und Damen. Ich entsinne mich noch, dass einer mit einem Monocle dabei war. Da musste ich die Kadetten singen und den Kanonier. Ich freute mich hämig als es aus war und ich mit Freund Fritz und der Bande, die damals zusammen gehörte, wieder hinaus durfte. Seit jenen Kindheitstagen ging der schöne Gottlieb Hurra lebendig durch meine Vorstellung.“5
Op dëser Plaz sief erwäänt, datt dem Weber säi Stéck Et war emol e Kanonéier – Vollëcksstëck an drei Retro-Akten vun 1915, e puermol am AK opgegraff gëtt a wann, dann ëmmer am Zesummenhang mam Dicks senger Mumm Séiss oder de Geescht vun 1856. Dat ass wéineg verwonnerlech, wann ee weess, datt dem Weber säi Stéck ausdrécklech an der Filiatioun vun der Mumm Séi’s steet. Wéi de Ian De Toffoli et a senger Analys iwwer dem Weber seng Theaterstécker ervirhieft, ass de Kanonéier eng Zort historesche Virtext vun der Mumm Séiss, deen där hir tragesch Libesgeschicht mam Gottlieb Hurra opschafft an an e konkreten historesche Kontext setzt. De Weber initiéiert domadden, sou den De Toffoli, den historeschen Drama an der Lëtzebuerger Literatur an emanzipéiert sech gläichzäiteg vum Meeschter vum Kaméidisstéck (vgl. De Toffoli 2017, 207-216).
Den AK-Feuilleton vum 23. Januar 1923 ass fir d’Konstruktioun vun der Vita wesentlech: De Weber liwwert hei Informatiounen, déi hien deelweis vum Dicks selwer, vun deem senger Fra a vun Altersgenosse vum Dicks kritt huet. Hien ernimmt hei déi äis haut gutt bekannten Elementer aus der Schrëftstellerlegend: Wéi et zum Spëtznumm Dicks koum, seng duerch d’Riedelen ausgeléisten Infirmitéit vum lénkse Been, seng Kannerzäit asw.:
„Weil Dicks im Gehen behindert war, hatte sein Vater ihm ein Wägelchen angeschafft, das mit einem Esel bespannt war und mit dem er aus der Stadt nach dem Limpertsberg und zurück kutschierte. Das machte ihn schon als Kind zu einer bekannten Figur in der Stadt.
Draussen auf Limpertsberg stand ein Wirtshaus, das „beim Kadusch“ hiess und wo die Metzger, wenn sie vom Viehhandel kamen, einzukehren und einen Schoppen zu trinken pflegten, ehe sie nachhaus gingen. Bei diesen war der kleine Dicks sehr beliebt, weil er ihnen gelegentlich ein Kälbchen auf seinem kleinen Wagen in die Stadt fuhr. Und wenn einer ihm hätte etwas zuleid tun wollen, so hätte er es mit der ganzen Metzgerzunft zu tun bekommen.
Franz Heldenstein, der den Dichter in seiner Jugend kannte, erzählte mir, dass eines Tages eine preussische Schildwache am Neutor dem Esel heimlich ein Stückchen brennenden Zunder ins Ohr steckte. Das Grautier nahm Reissaus und war nicht mehr zu bändigen. Sporenstreichs rannte es mit dem kleinen Wagenlenker und seinem Spielgenossen durch die Stadt, über den Krautmarkt, an der Kammer vorbei in einen Porzellanladen [...].
Die Tatsache, dass sich derartige kleine Erlebnisse aus der Kindheit des Dichters im Gedächtnis seiner Zeitgenossen so lange erhalten haben, ist der beste Beweis dafür, dass er später mit seinen Werken zum Liebling des Volkes geworden war.“ (AK 23. Januar 1923)
Dëse Feuilleton ass tatsächlech grondleeënd fir d’Konstruktioun vun der Schrëftstellerlegend. De Weber ënnersträicht hei kloer de Lien tëscht dem Liewen an dem Wierk vum Dicks a geet esouguer esou wäit ze behaapten, datt d’Erënnerungen un dem Dicks seng Spiichten aus der Kannerzäit am kollektive Gediechtnes an den Erfolleg vum spéidere Kaméidisstéckschreiwer an enger Kontinuitéit stinn.
Nieft sengem Bekanntheetsgrad duerch d’Kandheetsanekdoten a senger Schrëftstellerei kann een och erwänen, datt dem Dicks säi Wierk kuerzzäiteg als Markenzeeche gebraucht gouf. No der Opféierung vum Scholdschäin huet d’Firma Adolph Cary eng Zort Tubak, de Porto Rico vermaart an dat unhand vum Bild vum populäre Personnage vum Schaaschtechbotzer vum Rouscht, dat de Moler Sinner vun Ettelbréck fir déi éischt Scholdschäin-Ausgab entworf hat. Dëse wirtschaftlechen Néierschlag ausserhalb vum literaresch-kulturelle Beräich kann als e weidere wichtegen Aspekt an der Vita vum kulturellen Hellegen Dicks gesi ginn. Dës Dimensioun fanne mer iwwregens haut erëm, woubäi et lo den Dicks selwer ass, deen als Markenzeechen agesat gëtt, an dat vu Vinsmoselle, wou hien der Wäigamme Château Edmond de la Fontaine säin Numm gëtt.
De privilegiéierten Zougang duerch déi eege Kandheetserënnerungen, d’Bezéiung zum Dicks a senger Famill, d’Erliewe vum Dicks am sozial-gemeinschaftleche Liewen zu Stadbriedemes, Objeten, perséinlech Korrespondenz a Manuskripter maachen dem Weber seng Erënnerungstexter, am Wierk vun 1923 an am AK, gläichzäiteg zu enger Biografie a Wierkbiografie an zwar dowéinst, wëll hien en Abléck an d’Genetik vum Dicks sengem Wierk gëtt. Wann hien, wéi dat am AK vum 22. September 1922 de Fall ass, dem Dicks seng Sammlung a Fuerschung zu de Spréchwierder als Virtext vum dramatesche Wierk gesäit, dann ass dat en zentralen Ausgangspunkt fir d’Wierkexeges a fir ze verstoen, wéi dem Dicks säi villfältegt Œuvre intern zesummenhänkt. Bal schéngt et, wéi wann d’Koméidisstécker en Zoufallsprodukt vun der Spréchwuertfuerschung wieren: „Nur aus den Werken von Dicks sind Redensarten in den Volksmund übergegangen, und vielleicht hatte er manche davon seinerseits schon dem Schatz volkstümlicher Redensarten übernommen.“ (AK 22. September 1922) Dës Iwwerzeegung féiert de Weber an den Erënnerongen méi wäit aus:
„Spe’der gët en sech drun, d’lëtzeburger Sprëchwider ze sammeln, an ech menge mech net ze ire, wann ech soen, e wär durch de’ Beschäftegong êgentlich ere’scht derzo’ komm, seng Kome’distëcker ze machen. Schon dat e’scht, de Scholdschein, ass mat lëtzeburger Sprëchwieder gespëckt. An der Mumm Se’ss ass de Sprochmates eng lieweg Sammlong vu Sprëchwierder. [...] Neng Mênt no der Mum Se’ss kommen d’Kirmesgäscht; de sin erem gemât, fir all de’ al lëtzeburger Volleksliddercher ënnerzebrëngen, de’ den Dicks an der Zeit gesammelt hat.“ (Weber 1923, 12)
Dem Dicks säi sproochhistoreschen Intressi ass, wéi éinescht schonn erwäänt, Deel vu senger Persona als Polyhistor a seng villfälteg Beschäftegunge kënnen dem Cultus zougeuerdent ginn. Am Theemecluster kënne se an der Kategorie „Dicks als Autoritéit fir Politik, Alldeegleches a Kulturelles“ klasséiert ginn. Déi alldagshistoresch Beschäftegung an déi villfälteg Intressen, déi den AK ausmaachen, wéi d’Anne-Marie Millim et gewisen huet, ass dacks eng Geleeënheet fir alt mol rëm eppes iwwert den Dicks oder säi Wierk ze erzielen. An enger Iwwerleeung doriwwer, op „Sonnentage“ meeschtens op „Sondësser“ falen, an de Verglach vun der Sonn mam Feier, gëtt als Bekräftegung vun der Iwwerleeung vum Dicks zitéiert: „Denn sie [die Sonne] ist wie die Liebe, von der Dicks sagt: D’Le’ft mei Kand, dat aß e Feier.“ (AK 17. Februar 1921) An am Kommentar zu der Ëmfro „Wollen Sie lieber Mann oder Frau sein?“ aus enger Paräiser Zeitung, heescht et am AK vum 30. Juni 1921: „Dicks singt in einem seiner bekanntesten Lieder, der Teufel habe die Hand im Spiel gehabt, dass er kein Mädchen wurde: O wat hätt ech mech kësse geloszt!“ All Kéier wann d’Biedermeier-Zäit zu Lëtzebuerg beschriwwe gëtt, mat de Baler a Ritualer vun de bourgeoisë Familljen, gëtt den Dicks souwuel als Zäitzeie wéi och mat sengem Wierk opgeruff. Bei der Geleeënheet, wou de Weber eng Postkaart mat der Missive kritt „der 13., ein Freitag und Neumond – sicher nicht mehr dagewesen seit der Mumm Séiss“, dann ass dat net nëmmen interessant, wëll ee gesäit, datt d’Mumm Séiss als eng eegestänneg Gréisst, en historescht Evenement an als Stéchdatum fest am kollektive Gediechtnes verankert ass, ma och wëll dës Bemierkung vum Postkaarteschreiwer de Weber dozou verleet, der Mumm Séiss hier Perennitéit a Wierkung ze ënnersträichen an se, lassgeléist vum weltlechen Zäitgeschéien, als eng éiweg Wourecht, déi iwwert allem trount, ze beschreiwen:
„Das sind 68 Jahre her. Die Franzosen balgten sich den Türken zulieb mit diesen und den Engländern zusammen gegen die Russen, in den Zeitungen las man nur von der Belagerung von Sebastopol, die Königin von England wurde begeistert in Paris gefeiert, in Luxemburg stritt man sich darum, ob der Staat oder eine Gesellschaft die ersten Bahnen bauen sollte, vor der Hauptwache am Paradeplatz standen Kanonen und dahinter stand der Cercle, in dem die Stücke von Dicks gespielt wurden, im Athenäum bekam ein gewisser Heinrich Kirpach aus Mamer auf Quinta den ersten Akzessit, ein gewisser Charles Simons den fünften und ein gewisser Paul Eyschen auf Sexta den dritten, während ein gewisser Tony Dutreux seine Gymnasiastenlaufbahn auf Prima als Erster mit dem ersten Preis abschloß. Der Weizen kostete 32-33 Franken pro Hektoliter, der Hafer 8. 50-9.50, die Butter 16 bis 18 Sous das Pfund. Eine Lehrerin bekam 700 Franken Jahresgehalt und 6 Franken monatliche Wohnungsentschädigung, und bei D. Elsen, rue du Gouvernement, 6, waren ‚neu und frisch angekommen holländische Häringe, Laberdan und Sardinnen‘. Und im Roten Brunnen traten die preußischen Arrestanten das Wasserrad und auf dem Glacis erschollen preußische Kommandos und bestie[f]elte Beine flogen im Parademarsch wie geölte Blitze. [...] Es sind erst 68 Jahre her, und die Welt hat sich seither umgewandt, wie ein Handschuh. Aber die Mumm Se’ß ist immer noch jung.“ (AK 14. Juli 1923).
A wann et ëm d’Renovatioun vum Stadtheater geet an d’Wichtegkeet ënnerstrach gëtt, den Theater „als Kulturwerkzeug den Luxemburgern wert und unentbehrlich zu machen“, da soll dat selbstverständlech och iwwert dem Dicks seng Theaterstécker lafen:
„Angenommen, zum nächsten Karneval täte sich eine Gesellschaft zusammen und gäbe die Losung aus: Ein Ball mit lauter Figuren aus den Stücken von Dicks. Herr Jules Vandivoet würde aus der Bühne ein anheimelndes Stück Alt-Luxemburg machen, im Saal trieben sich alle die pittoresken Persönlichkeiten um, die Dicks geschaffen hat, der Schornsteinfeger und der schöne Kanonier, der Papschossel und der Hexenthommes, die Mumm Se’ß und die pretiöse Frau Tulipant und die Mary und die Kätty und Lisy mit ihren Freiern usw.“ (AK 30. Oktober 1923)
Op iwwert de Radio, de Film, de Wäin, d’Meteo oder de Marber-Atelier Hubert Jacquemart geschwat gëtt, et léisst sech ëmmer eng Referenz op den Dicks placéieren. Grad an deem Sënn gëtt hien als Universalreferent etabléiert – säi Liewen a säi Wierk loosse sech erunzéien an als Garant asetze fir en Argument ze bekräftegen.
„[D]as Scheusal von Dicks-Lentz-Denkmal“: de kritesche Monument-Diskurs als Deel vum Cultus
Als wichtegsten Deel vum Cultus kënnen déi siechzéng Feuilletone ronderëm d’Dicks-Lentz-Monument ugesi ginn. Dem Weber seng Kritik um Monument ännert sech vum éischte Feuilleton vum 17. Juli 1917 bis de leschte vum 19. Juli 1939 doriwwer net. An deelweis laangen a sech widderhuelende Passagë kéint hien ëmmer rëm op d’Geschicht vum Monument ze schwätzen. Grondargumenter fir dem Weber seng Kritik sinn dem Monument säi kolossalen Echec wat d’Würdegung vum Dicks ma awer och vum Lentz ugeet, d’Geréngschätzung vun der Literatur vu Säite vun der Politik, déi et dem Weber no ausdréckt, déi mësslongen Ästhetik an de Sammelsurium Kuriosum, doduerch datt et d’Dichter, d’Natioun an d’Vollek vereent.
Zur Geleeënheet vun de Feierlechkeete vum 100. Anniversaire gëtt d’Geschicht dann nach emol laangootmeg erzielt:
„So oft man die Geschichte dieses Denkmals erzählt, man erzählt sie nie zu oft. Nach dem Tod de la Fontaine’s war ein Fonds für ein bescheidenes Denkmal gesammelt, als Michel Lentz starb und von oben herab dafür Propaganda gemacht wurde, daß das geplante Denkmal für beide Dichter gemeinsam errichtet würde. Nachdem dann dieser Gedanke Fuß gefaßt hatte, kam die zweite Etappe: Es hieß, im Grunde genommen sei die schriftstellerische Bedeutung von Dicks und Lentz nicht derart, daß sie an und für sich ein Denkmal verdient hätten. Und zuletzt wurden sie dann unter ein Denkmal für unsern Unabhängigkeitsgedanken subsumiert und Wange an Wange an das Postament geheftet, über dem der luxemburger Löwe thront. Man war bisher gewöhnt, gekrönte Häupter mit ihren Gemahlinnen auf diese Weise Wange an Wange verewigt zu sehen, nicht aber zwei Dichter, die ihrem Wesen nach nicht zusammen gehörten und sich im Leben ihrer Grundverschiedenheit notorisch bewußt waren.“ (AK 24. Juli 1923).
Dësen Extrait gëtt e gudden Abléck an d’Planung an d’Initiative ronderëm d’Opriichte vun engem Monument, déi fir de Prozess vum Cultus wichteg sinn. Grad un dësem Beispill loossen sech nämlech d’Enjeue vun de verschiddenen Acteuren, déi an der Monumentaliséierung implizéiert sinn, däitlech gesinn. Donieft kéint hei dem Weber seng Roserei iwwer déi verpasste Geleeënheet, fir den Dicks an engem eegestännege Monument ze éieren, kloer zum Ausdrock.
Ëmmer rëm kritiséiert de Weber d’Politik a speziell de Paul Eyschen wéinst sengem Amëschen an d’Iddi vum Denkmal an sou heescht et den 8. Oktober 1920:
„Der Politiker und Utilitarist Eyschen wollte von einer Huldigung an die zwei Nationaldichter in literarischem Sinn nichts wissen. Sie hatten für ihn nur insofern Bedeutung, als sie im Volk den Nationalitätsgedanken, alias Vaterlandsliebe zu wecken und zu stärken geeignet waren. Und da Lentz dies viel deutlicher besorgte und in seinen Liebesgedichten an die Heimat gleich auf’s Ganze ging war er für Paul Eyschen weitaus der Grössere der Beiden“ (AK 8. Oktober 1910).
De Weber ënnerschätzt hei awer d’Wichtegkeet vun der Unerkennung vun der Literatur duerch Politik, wëll och wann d’Wäertzouschreiwung limitéiert ass, ass dëst Zesummewierke fir déi institutionell Unerkennung am ëffentleche Raum eminent wichteg.
D’Monument ass dem Weber awer ganz manifest en Dar am An an hien huet näischt Guddes iwwert et ze soen; de Léiw uewen um Denkmal gëtt ëmmer als „Puddel“ oder „Nationalpuddel“ beschriwwen, hie schwätzt och vum „Scheusal von Dicks-Lentz-Denkmal, das nicht Fleisch und nicht Fisch ist“; et ass einfach nëmme „grotesk“ (AK 8. Oktober 1920). Hie militéiert dowéinst fir getrennten Denkmäler, wëll den Dicks an de Lentz sech ni gring waren a wëll jidderee fir sech säin eegent Denkmal verdingt hätt. A grad hei léisst sech dann eng wichteg Aktivitéit fir de Cultus gesinn: En Erënnerungsuert schafen, wou de kulturellen Hellegen a senger Eegestännegkeet ka gefeiert ginn, eng Veréierung, déi am Sammelsurium-Monument net esou ka gesteiert ginn.
Am Theemecluster vum Monument léisst sech iwwert d’Zäit eng manifest Evolutioun am Diskurs erausliesen. Wa sech an de Feuilletone vun 1917 bis 1923 haaptsächlech iwwert de Veréierungsechec opgereegt gëtt, kéint vun 1937 en Diskurselement dobäi: Dem Dicks säi Wierk gëtt net méi just als Ausdrock vun der Eegenaart vum Vollek zelebréiert, ma de Weber setzt geziilt op de Lien tëscht Sprooch, Vollek, Identitéit an Eegestännegkeet an etabléiert den Dicks als Träger, Vermëttler a Conservateur dovun. D’Wierk, aus dem Vollek ofgelies, wierkt an d’Vollek zeréck:
„In unsern Tagen, wo wir es besonders nötig hätten, unsere Vergangenheitswerte herauszustellen, weil sie den Glauben an unser Recht auf Eigenart stärken, da wäre es für uns eine geradezu nationale Pflicht, der Erinnerung an einen der luxemburgischsten Luxemburger einen dauernden Anhalt- und Mittelpunkt zu schaffen.
Wir sind hier seit der Jahrhundertfeier seines Geburtstages immer wieder für die Errichtung eines Denkmals für Edmund de la Fontaine eingetreten. Er hätte es sicherlich viel eher verdient, als Johann der Blinde, denn er hat uns schon selbst in seinen Werken ein Denkmal für unsere völkische Eigenart errichtet. Seine Lieder sind in Text und Melodie das getreue Echo unseres Wesens, und sie werden im Volksmund immer fortleben, so wenig auch verhältnismäßig für ihre Verbreitung im Volk von den Organen getan wird, die eigentlich dazu da wären. Wenn man seine Werke nur flüchtig durchblättert, ist man freudig erstaunt über die Vielfältigkeit der Gestalten und Schauplätze, in denen das ganze Land und das ganze Volkstum sich spiegeln.“ (AK 22. Juli 1938)
D’Virwéie vum Zweete Weltkrich bedingen dës nei Etapp am Diskurs, deen sech an de méi largë Kontext vun der Beweisféierung vun der kultureller a gemeinschaftlecher Eegestännegkeet, déi um Virowend vum Krich mat Urgence bedriwwe ginn ass, wéi d’Feiere ronderëm de Centenaire vun der Onofhängegkeet 1839-1939 et beleeën, aschreift. Domadder gëtt der Literatur an der Sproochfuerschung, an domadder der Philologie allgemeng, eng maassgeeblech Roll an der Ausformuléierung vum identitäre Selbstverständnis zougeschriwwen:
„Wir müssen uns klar darüber sein, daß es sich bei Dicks nicht nur um den Verfasser und Komponisten von luxemburger Liedern und Theaterstücken handelt, sondern daß er der erste war, dessen Gesamtwerk die Bedeutung unserer Sprache für unser Volkstum, unsere Eigenart, unser Recht auf Eigendasein beweist. Er ist groß nicht nur als Dichter und Musiker, sondern vor allem auch als Durchforscher unseres Sprachschatzes und unserer Volksseele.
Und darum gebührt ihm ein Denkmal im Herzen der Hauptstadt und damit im Herzen des Landes.“ (AK 19. Juli 1939)
Den Denkmal-Diskurs ass ausdrécklech souwuel un déi reell wéi iwwerdroe Monumentaliséierung vum Dicks gebonn. De Weber gräift ëmmer rëm déi Beräicher op, déi fir de Cultus entscheedend sinn: d’Ausernanersetzung mam Wierk, d’Etabléierung vun enger Huldigungs- oder Veréierungsstätte asw. Bemierkenswäert ass follgend Ausso, déi de Lien tëscht Relioun a Commemoratioun explizitt ervirhieft: „Möglich, dass alle Kirchen in Luxemburg und um Luxemburg herum nun soweit gebaut sind. Also können wir jetzt vielleicht etwa möglicherweise daran denken, auf dem Rote-Brunnen-Platz das Dicks-Denkmal zu errichten, das wir uns selber schon lange schuldig sind.“ (AK 22. Juli 1938)
“Jede seiner Repliken ist ein Sprachdenkmal, jeder Satz ein Paradigma“: Kulturell Hellegspriechung am Kader vum Centenaire 1923
Déi eigentlech kulturell Hellegspriechung fënnt awer am Kader vun de Virbereedunge vum Centenaire vum Dicks senger Gebuert statt. De Weber an den AK ware sécher maassgeeblech dodru bedeelegt, datt de Centenaire an engem national grouss ugeluechte Kader stattfonnt huet; sou fänkt hie schonn am Februar 1922 un, senge Lieser, an domadder och der Ëffentlechkeet, déi kulturell Wichtegkeet vum Centenaire ze ënnerbreeden. Dofir gëtt, ganz onkomplexéiert, de weltliteraresche Verglach mat de Commemoratioune vum Molière a Frankräich a vum Schiller an Däitschland, dësen „Heroen der Bühnendichtung“ (AK 4. Februar 1922), wéi de Weber schreift, erugezunn. Hien etabléiert esou den Dicks ee fir allemol als klassescht Monument vun der Literatur: „Die Reinheit und Monumentalität seines Dialogs sind nie mehr erreicht worden. Es ist im allerbesten Sinn unserer Klassiker, aber ein Klassiker, der bis zum heutigen Tag von köstlicher Frische geblieben ist.“ (AK 4. Februar 1922) A grad de Verglach mam Molière a mam Schiller erlaabt et dem Weber, d’Universalitéit an d’Zäitlosegkeet vum Dicks senge Wierker ze affirméieren. Hie geet esou guer esouwäit, en als Modell fir Dramatiker aus der Weltliteratur virzeschloen:
„Gewiß, er hat auf bescheidenem Niveau und in bescheidenen Grenzen als Dichter und Dramatiker gewirkt, aber seine Art könnte den Besten als Muster dienen. Er hielt sich stets vor, dass er nicht für sich, sondern für die Vielen schrieb, die ihn lesen und hören sollten. Und er besorgte seinen Stil, wie ein großer Komponist seine Partitur. Er schreibt kein Wort hin, das im Organismus des Satzes nicht einen Zweck erfüllt. Und immer sucht er nach dem Wort, das am stärksten, prägnantesten sagt, was er sagen will. Sein Stil ist nicht Malerei und nicht Skulptur, er ist Architektur. Jede seiner Repliken ist ein Sprachdenkmal, jeder Satz ein Paradigma.“ (AK 30. Dezember 1922)
Den Dicks gëtt hei als Idealtyp vum Volleksdichter stiliséiert, an dat net nëmmen, wëll hien d’Vollek thematesch a sengen Texter zelebréiert, ma och wëll säi formal-ästheetescht Kënnen hien zu enger Virbildfigur mécht. Och wann de Weber hei an e Panégyrique verfält, ënnersträichen d’Vergläicher mat der musikalescher Kompositioun a mat der Architektur d’Wichtegkeet, déi hien dem Dicks sengem Ëmgang mat der Sprooch zouschreift. Bemierkenswäert ass, grad an den zwee leschte Sätz, d’Verdichtung vun der Monumentaliséierung, wou ausserdeem Cultus a Kanonséierung openeentreffen: Sou wéi den Dicks der Sprooch en Denkmal setzt, setzt de Weber dem Dicks eent.
Genau ee Joer méi spéit, den 30. Dezember 1923, beschreift de Weber den emotionalen Impakt vum Dicks sengem Wierk op d’Vollek:
„Die ersten Takte schon bliesen an allen Tischen die Gespräche aus, wie Lichter. Es wurde mäuschenstill. Köpfe und Füße schlugen den Takt und Lippen formten träumerisch die Worte der Lieder. Ich hörte eine kleine Schwarze, deren Augen diskret dazu blitzten, die Weise mitsummen: ,Du brauchs mer neischt ze schwieren!‘ Nur die Weihe der Stunde hinderte einen Tisch voll junger Tänzer, laut und rückhaltlos das Hexenthommeslied mitzugrölen. Aber von Tisch zu Tisch gingen die Blicke, die sagten: ‚Gelt, unser Dicks! Das war ein Kerl! An dem haben noch Geschlechterreihen zu zehren. Jawohl, wir sind nicht ‚von der Hecke gepflückt‘, wir können was, wenn der Richtige antritt!‘
Die Welle von Popularität, die zur hundertsten Geburtstagsfeier von Dicks übers Land ging, ist zurückgeebbt, aber die Tiefe, aus der sie aufpulste, birgt unverbrüchliche Treue der Massen zu dem Dichter und Komponisten, der ihrer Seele Wort und Klang geliehen hat. Denn hinter jedem Klang und jedem Wort von ihm steht ein lebendiger Mensch, der aus der Anonymität des Ganzen hervorgezogen ist und einen Namen und ein Gesicht hat, der Mary oder Kätty, Papschossel oder Neckel, Hary, Lisy, Holzknuet, Ficelle, Thommes, Mathes, Piereli, Se’ß oder Tulepant usw. usw. heißt. Jeder, der ein Lied von Dicks hört oder singt, sieht den Mitmenschen, der das alles vorbildlich gelebt und gelitten, genossen und geduldet, gejubelt und geklagt hat und immer wird der Sänger durch die Erinnerung an jenes andere, Lebendige, getragen und ergänzt.
Das Werk von Dicks […] ist ein Stück Kulturgut, das wir um so eifersüchtiger hüten müssen, als wir von der Sorte so sehr wenig produzieren.“ (AK 30. Dezember 1923)
Am 18. an am 19. Joerhonnert gëtt der Literatur souwuel eng didaktesch-pedagogesch wéi eng communautéitsstëftend Funktioun zougeschriwwen. Déi Opfaassung léisst sech konkreet am Weber senger Aschätzung vum Dicks sengem Wierk am AK ëremfannen. Fir hien hunn d’Koméidisstécker gläichzäiteg eng Vermëttlungsfunktioun vum Kulturgut an, wann och keng Archivfunktioun, dann awer eng Erënnerungsfunktioun am kollektive Gediechtnes. Unhand vun de Stécker léisst sech de Prozess ronderëm de Cultus uschaulech novollzéien. Doduerch, datt déi gesammelt Spréchwierder a Vollekslidder an de Stécker opgegraff a literaresch-dramatesch verschafft ginn, an duerch déi duerchgängeg reegelméisseg Opféierung vun de kanonesche Stécker De Scholdschäin, Mumm Séiss an D’Kiermesgäscht, gëtt de Fong vu Spréchwierder a Vollekslidder stänneg aktivéiert an um Liewen erhal. Gläichzäiteg kéint et zu enger transgenerationeller Transmissioun vun dësem Fong am kollektive Gediechtnes.
Et kënnt een net dolaanscht, grad hei ee vun de wichtegen Iwwerschneidungspunkte vum Dicks sengem Wierk an dem Weber sengem AK ze erkennen. Grad wéi déi reegelméisseg Opféierung vun de Stécker, dréit den Dicks-Kult, deen de Weber am AK fleegt a virundreift, zu der Erënnerung un den Nationaldichter an zu senger Monumentaliséierung am kulturelle Gediechtnes bäi. Dëst geschitt, wéi hei nogewisen, duerch déi duerchgängeg Erënnerung un den Dicks mat Bezuch op déi verschidden Theemecluster, déi tëscht 1913 an 1940 ëmmer rëm opgegraff ginn. D’Anne-Marie Millim huet an hirer Fuerschung iwwert den AK ervirgestrach, wéi de Weber versicht, a sengem Feuilleton eng national Erënnerungskultur ze schafen, fir Lëtzebuerg virun der Geschichtslosegkeet ze bewahren: „In diesem Vorhaben initiiert und praktiziert Weber eine informelle Zeit- und Alltagsgeschichtsschreibung, indem er gegenwärtige, verschwindende und verschwundene Gewohnheiten, Erfahrungen und Ansichten, die die Luxemburger Gesellschaft betreffen, thematisiert, verschriftlicht und publiziert.“ (Millim 2017, 95) De Weber setzt sech deemno fir d’Schafe vun engem historesche Bewosstsinn an der Bevëlkerung an. A grad dat mécht en och um kulturellen Niveau, andeems e versicht, haaptsächlech un der Figur vum Dicks, e literarescht oder esouguer e literaturhistorescht Gediechtnes ze schafen. Grad wéi et dem Weber drëm geet, duerch de kollektive Bléck „Luxemburg sehen, fühlen und kennen“ (ibid, 121) ze léieren, geet et och drëm, unhand vum Dicks a sengem Wierk, dat d’Liewens-, d’Gefills- an d’Sproochwelt vum Vollek néierschreift, op d’Bün bréngt, vertount, an him Konturen a Form gëtt, ëmmer rëm ze zelebréieren an de Lieser an Erënnerung ze halen.
Dat wat de Weber iwwer dem Marcel Noppeney säin 1940 publizéiert Wierk À Luxembourg, autrefois … 1704-1860 schreift, trëfft, wat d’Erënnerungsfunktioun an d’Gefillswelten ugeet, net nëmme fir den Dicks mee grad esou fir de Weber selwer zou:
„Wer sich darauf beschränkt, die politische oder wirtschaftliche Entwicklung eines Volksganzen durch die rein mechanische Wiedergabe einzelner Phasen anschaulich zu machen, hat keinen Anspruch darauf, den eigentlichen Charakter des Volkes anschaulich und verständlich zu machen. Wenn wir wissen, wann ein neuer Herrscher den Thron bestiegen hat, wie er hieß, wer seine Minister waren, so können wir aus diesen Daten und Namen nicht schließen, wessen Geistes die Gesamtheit der sogenannten Untertanen ist oder sein könnte. Um uns ein Urteil darüber zu bilden, müssen wir das Volk dort beobachten, wo es sich ohne Beeinflussung von oben oder von außen her auslebt, wo es seiner inneren Veranlagung gehorcht, in Freude und in Trauer, in Spaß und Ernst.“ (AK 11. Abrëll 1940)
Dës fir d’Verfestegung vun der nationaler Gemeinschaft grondleeënd Dimensioun vum Empfanne gëtt, am Joerhonnert vun den Natiounen, intensiv an der Konstruktioun vun de kulturellen Hellege bedriwwen, wéi d’Anne-Marie Thiesse an hirer Analys La fabrique de l’écrivain national fir déi europäesch Literatur aus dem 19. Joerhonnert ënnersträicht:
„La littérature, alors que les sociétés européennes entrent dans un processus de sécularisation, devient nouvelle religion, au sens propre: ce qui relie les individus entre eux par des savoirs, des croyances, des jugements, des émotions et des intérêts partagés. La littérature entre dans l’âge des foules. Par la dévotion aux ‚saints culturels‘, par les rituels qu’elle accomplit à cette occasion, la nation prend corps, fait corps. Les oeuvres littéraires fournissent des représentations de la nation; la commémoration des écrivains, elle, permet à la nation de se montrer à elle-même, de se voir et de s’émouvoir.“ (Thiesse 2019, 165)
De leschte Saz schéngt mer hei wesentlech: Den Erfolleg vum Dicks senge Wierker fousst jo nodrécklech an der Duerstellung vun der Natioun, dem Land, senger Communautéit, déi sech mat de Lëtzebuerger Personnages-types op der Bün identifizéiert, eng Identifikatioun, déi nach emol iwwert de Gebrauch vum Lëtzebuergesche gestäerkt gëtt. De Weber selwer gëtt zum entscheedenden Acteur am Cultus-Beräich vun der Commemoratioun: besonnesch d’AKe vun 1923, a spezifesch deen uewen zitéierte vum 30. Dezember 1923, sträichen däitlech déi emotional Dimensioun ervir, déi de Commemoratiounsformen inherent ass.
Literaturverzeechnes
- De Toffoli, Ian. „L’Œuvre dramatique de Batty Weber“. Batty Weber: Werk und Wirkung, erausgi vum Anne-Marie Millim. Centre national de littérature, 2017, S. 190-247.
- Weber, Batty. Erënnerongen un den Dicks. Mat engem Unhank iwer d’Genealogie vun der Familien de la Fontaine vum Henry de La Fontaine. Schroell, 1923.
- Dović, Marijan, and Jón Karl Helgason. National Poets, Cultural Saints. Canonization and Commemorative Cults of Writers in Europe. Brill, 2017.
- [E vun der âler Erd]. „E verstännegt Wuert iwer de Rodange a sei ‚Renert‘“. Jonghemecht, 15. Oktober 1926, S. 19-25.
- Millim, Anne-Marie. „Batty Weber. Der Abreißkalendermann als Historiker des Alltags“. Batty Weber. Werk und Wirkung, erausgi vum Anne-Marie Millim. Centre national de littérature, 2017, S. 95.
- Thiesse, Anne-Marie. La fabrique de l’écrivain national. Entre littérature et politique. Gallimard, 2019.
Umierkungen
- 1 Zum Beispill am Feuilleton vum 17. Dezember 1919 oder an deem vum 3. Juli 1926.
- 1 D‘ Ofkierzung AK steet fir den Abreißkalender vum Batty Weber, hei an am Rescht vum Artikel zitéiert no Gilles a Millim 2017.
- 1 Am Rescht vum Text mat AK ofgekierzt.
- 2 Datume vun den Dicks-AK: 10. Januar 1914, 17. Abrëll 1914, 18. Juni 1914, 3. Juli 1 914, 5. August 1914, 27. Oktober 1914,13. Dezember 1914, 28. Januar 1915, 4. Mäerz 1915, 23. Abrëll 1915, 2. Juli 1915, 6. August 1915, 7. August 1915, 14. Oktober 1915, 7. Januar 1916, 17. Februar 1916, 22. Februar 1916, 8. Abrëll 1916, 12. August 1916, 18. Oktober 1916, 4. November 1916, 8. November 1916, 30. November 1916, 7. Dezember 1916, 31. Dezember 1916, 3. Januar 1917, 6. Januar 1917, 15. Februar 1917, 26. Abrëll 1917, 10. Juni 1917, 17. Juli 1917, 15. Juni 1918, 6. August 1919, 11. Oktober 1919, 9. Juli 1920, 8. Oktober 1920, 17. Februar 1921, 24. Mäerz 1921, 29. Juni 1921, 31. Juli 1921, 4. Februar 1922, 22. September 1922, 31. Dezember 1922, 7. Januar 1923, 23. Januar 1923, 7. Februar 1923, 22. Abrëll 1923, 27. Mee 1923, 5. Juli 1923, 14. Juli 1923, 17. Juli 1923, 21. Juli 1923, 24. Juli 1923, 26. Juli 1923, 27. Juli 1923, 4. August 1923, 30. Oktober 1923, 25. November 1923, 28. Dezember 1923, 30. Dezember 1923, 10. Januar 1924, 2. Abrëll 1924, 12. Oktober 1924, 23. Oktober 1924, 11. Mäerz 1925, 16. Juli 1925, 15. November 1925, 4. Februar 1926, 16. Dezember 1926, 12. Januar 1928, 9. Februar 1929, 21. Juli 1929, 6. Dezember 1929, 24. Januar 1930, 31. Januar 1930, 7. Oktober 1930, 11. Februar 1933, 28. November 1936, 24. November 1937, 22. Juli 1938, 27. Oktober 1938, 19. Juli 1939, 28. Januar 1940, 7. Mee 1940.
- 3 Datume vun den Lentz-AK: 17. Abrëll 1914, 18. Juni 1914, 3. Juli 1914, 27. Oktober 1914, 13. Dezember 1914, 18. Abrëll 1915, 7. August 1915, 14. Oktober 1915, 8. Abrëll 1916, 16. Abrëll 1916, 18. Oktober 1916, 4. November 1916, 8. November 1916, 31. Dezember 1916, 3. Januar 1917, 6. Januar 1917, 15. Februar 1917, 17. Juli 1917, 9. Oktober 1918, 10. Oktober 1918, 6. August 1919, 8. Oktober 1920, 24. Mäerz 1921, 27. Mee 1923, 5. Juli 1923, 25. November 1923, 27. Mäerz 1926, 16. Dezember 1926, 22. Juli 1928, 21. Juli 1929, 25. September 1930, 7. Oktober 1930, 26. Juli 1932, 14. Dezember 1932, 10. Februar 1933, 11. Februar 1933, 1. Juli 1933, 13. Juli 1933, 16. Juli 1933, 5. Dezember 1934, 3. Dezember 1935, 22. November 1936, 28. November 1936, 31. Juli 1937, 24. November 1937, 26. Abrëll 1938, 22. Juli 1938, 19. Juli 1939, 28. Januar 1940.
- 4 Datume vun den Rodange-AK: 17. Abrëll 1914, 13. Dezember 1914, 15. Juni 1918, 8. Oktober 1920, 16. Dezember 1926, 6. Dezember 1929, 11. Februar 1933, 24. November 1927, 22. Juli 1938, 27. Oktober 1938.
- 5 AK 28. Januar 1915. An den Erënnerongen gëtt dëse Passage follgendermoossen zeréckgeholl: „Ech erënnere mech nach, we‘ e mer ê sche’nen Dâg d‘‚Cadette vun der Sprëtz‘ agepaukt huet a we‘ ech se hu missen eng Ke’er Sondes enger Stuw voll Dammen an Here virsangen, de‘ op Besuch komm woren.“ Weber 1923, S. 52f.